Mata Hari

Home

2011-11-23T00:01:00.000-08:00

Op 30 januari 1918, nog geen half jaar nadat een vuurpeloton een einde had gemaakt aan het leven van Margaretha Geertruida Zelle, beter bekend als Mata Hari, werden haar bezittingen in Parijs geveild. De opbrengst van de verkoop, zo’n vijftienduizend frank, verviel aan de Franse staat, als tegemoetkoming in de kosten van de rechtszaak die de Franse overheid tegen haar had aangespannen en die uiteindelijk had geleid tot haar veroordeling en executie als spionne. Haar eigendommen, waaronder haar vermeende ‘memoires’, zijn grotendeels verloren gegaan.

Spoedig na haar dood ontstond twijfel aan de rechtmatigheid van haar veroordeling, hoewel sommige schrijvers overtuigd bleven van haar rol als verraadster van de Franse belangen in de Eerste Wereldoorlog. Ofschoon het Friese meisje al tijdens haar leven uitgroeide tot een beroemdheid, won de legende pas aan kracht na haar ongelukkige dood. Al gauw verschenen de eerste biografieën, dikwijls gebaseerd op een schrijnend gebrek aan feitenmateriaal, maar daarom niet minder sensationeel.

Geen wonder. Mata Hari zelf had een uitvoerige fictie gesponnen rond haar eigen leven en achtergrond. Weinig mensen hebben zich zoveel moeite getroost om hun verleden steeds opnieuw uit te vinden. Aan iedere journalist die ernaar vroeg vertelde ze een ander verhaal. Zo maakte ze het haar eerste biografen bepaald niet makkelijk.

Pas in de decennia die volgden namen onderzoekers de moeite zich te verdiepen in de werkelijke levensgeschiedenis van de danseres die haar publiek had betoverd en zich de opportunistische gramschap van het Franse gezag op de hals had gehaald. Zo ontstond een algemeen beeld van de artieste, gemankeerde spionne en ‘mannenverslindster’ Mata Hari.

Maar ook deze latere biografen volgden platgetreden paden en lieten zich beïnvloeden door de mythe die Mata Hari over zichzelf had opgebouwd en die geen ander doel diende dan de bevordering van haar danscarrière. Alles wat ze ooit zei en verklaarde stond in dienst van haar leven op het podium. Wat zich achter de schermen afspeelde hield ze liever verborgen.

Mata Hari leefde haar eigen legende, een virtuele werkelijkheid, om in moderne termen te blijven. Ze zou zich als een vis in het water hebben gevoeld in onze eigen tijd van marketing en cyber-hypes. Pas de laatste tijd komen andere bronnen beschikbaar, die meer licht werpen op het leven van een van de beroemdste en meest intrigerende vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis.

Deze site laat zich lezen als een boek. De hoofdstukken in de rechterkolom geven een overzicht van Mata Hari's roem en ondergang.

Een Friese jeugd

2011-11-21T06:31:00.000-08:00

Terwijl elders in Europa twee grootmachten hun wonden likten na de Frans-Duitse oorlog van 1872, waarvan de onvermijdelijke frustraties ruim veertig jaar later zouden uitmonden in de Eerste Wereldoorlog die in dit verhaal zo’n belangrijke rol speelt, was Leeuwarden nog een rustige plaats in een afgelegen provincie van de lage landen bij de zee. Een vriendelijke stad, met - ondanks de Friese eigenheid - een typisch Hollands karakter.

De oorsprong van de Friese hoofdstad ging ver terug, maar uit die oude tijd waren weinig monumenten voor vernieling of misplaatste restauratie en verbouwing gespaard gebleven. Het centrum werd nog altijd gevormd door de lange, soms vrij brede gracht die onder verschillende namen in een grote boog de hele binnenstad doorsneed. Het eerste deel, vanaf de plantage bij de Harlinger Straatweg, stond bekend als de Nieuwstad, een herinnering aan een uitbreiding van Leeuwarden in de eerste helft van de vijftiende eeuw. Toch hadden de merendeels tot winkels verbouwde huizen aan weerskanten hun vijftiende-eeuws karakter allang verloren. Overdag, maar ook ’s avonds, kon het hier gezellig druk zijn, omdat de Nieuwstad de geliefkoosde wandelplaats was voor de plaatselijke schonen, die zich vergaapten aan de uitgestalde goederen van de luxere winkels. In klederdracht liepen de meesten al niet meer.

Jonkvrouwen en jongedames uit de betere standen kleedden zich naar de laatste mode. Alleen dienstmeiden en vrouwen uit het volk droegen nog de traditionele muts met het oorijzer. Maar net als de boerinnen van buiten deden ze die dracht vaak geweld aan door op hun muts een half nieuwerwetse, met bloemen en linten versierde platte hoed te zetten. De Nieuwstad en de aangrenzende grachten waren het gezelligst op vrijdag, als de grote weekmarkt werd gehouden, een van de drukste van het hele land. Dan lag de hele gracht vol schuiten uit de dorpen in de wijde omgeving en stonden de kramen zij aan zij aan weerskanten van het water. Van alles werd er verkocht: levensmiddelen, kleren, manufacturen, huisraad, keukengerei. Dat boter en kaas tot de belangrijkste artikelen behoorden spreekt vanzelf.

Een voorname plek op de Nieuwstad werd ingenomen door de Waag, waar al meer dan twee eeuwen de boter uit een groot deel van de provincie op de markt werd gebracht. Met de stijgende prijzen uit die tijd vertegenwoordigde de boterhandel een waarde van bijna drie miljoen gulden per jaar. Achter de Nieuwstad, een beetje verloren aan de rand van de stad, bevond zich het oude Oldehoofster kerkhof met de onvoltooide toren, op de hoge terp die ooit aan de oever van de Middelzee had gelegn. Rond deze terp was vanaf de middeleeuwen geleidelijk het dorp Oldehove ontstaan, dat samen met de omliggende vlekken en hoger gelegen burchten - zoals het huis van het geslacht Cammingha - uiteindelijk de stad Leeuwarden zou gaan vormen. En met de naam Cammingha zijn we, via een omweg, aangeland bij het onderwerp van dit dossier.

Niets wees erop dat ze ooit de belichaming van sensualiteit en verraad zou worden toen Margaretha Geertruida Zelle op 7 augustus 1876 in Leeuwarden werd geboren als dochter van Adam Zelle en Antje van der Meulen, die samen nog drie zoons zouden krijgen. Thuis werd ze meestal Griet genoemd. In de Friese hoofdstad viel ze vooral op door haar dikke, zwarte haar, haar donkere ogen en haar olijfkleurige teint. Die donkere inslag had ze van haar vader, en sommige buren suggereerden dat er joods of Indisch bloed in de familie zat. Adam Zelle bezat een goedlopende hoedenzaak, in een tijd waarin de meeste mannen nog met een hoed over straat gingen. De Zelles behoorden tot de welgestelde families van de stad en Adam Zelle stak zijn zakelijke succes niet onder stoelen of banken.

Na enige tijd kon hij vanaf het adres aan de Kelders (het geboortehuis van Mata Hari) verhuizen naar een pand in de Grote Kerkstraat, het 'Camminghahuis'. Griet was zijn oogappel en haar vader hield ervan zijn knappe, levendige dochter te verwennen. 'Een orchidee tussen de boterbloemen,' noemde hij haar soms, verwijzend naar haar donkere haar tussen al die blonde Friezen. Op haar zesde verjaardag kreeg ze een heel bijzonder cadeau: een bokkenwagen, die Adam zelf voor haar had gemaakt en die ruimte bood aan vier kinderen. Griet had al enige handigheid in het mennen van een paard, omdat ze wel eens de teugels van haar vaders koets overnam. Enthousiast pronkte ze dan ook met haar prachtige cadeau en reed ermee rond om haar vriendinnen op te halen. Ook toen al genoot ze van al die belangstelling. Al heel jong bezat Griet het talent om de aandacht op zich te vestigen. Ze droeg graag opvallende kleren naar school en vertelde kleurrijke verhalen over haar belevenissen. Ze droomde van kastelen en adellijke families.

Dat had ze van geen vreemde, want ook haar vader liet zich graag voorstaan op zijn positie. Maar ondanks haar pretenties was Griet - of M'greet, zoals ze zich soms liet noemen - toch populair bij haar vriendinnen, omdat ze over een aangeboren hartelijkheid beschikte. Onderwijzeressen waren op haar gesteld omdat ze een slim meisje was, met een goed taalgevoel en een grote interesse voor allerlei onderwerpen, zolang ze die maar op een of andere manier op zichzelf kon betrekken. Haar wereld stortte in toen ze een jaar of dertien was. Adam Zelle, die zijn geld roekeloos in dubieuze fondsen had belegd, kreeg te kampen met dalende aandelenkoersen en werd failliet verklaard. De Zelles moesten hun dure meubels verkopen en hun statige huis in het centrum verruilen voor een armoedig onderkomen in een van de mindere wijken van de stad. Het huwelijk van Griets ouders hield geen stand en Adam vertrok naar Amsterdam - om opnieuw zijn fortuin te maken, zoals hij zelf beweerde. In werkelijkheid was het een vlucht voor zijn vrouw, zijn gezin en zijn verplichtingen. Antje en de vier kinderen moesten zich maar zien te redden. Voor Griets moeder werd het allemaal te veel. Ze raakte in een depressie, werd ook lichamelijk ziek en stierf toen Griet vijftien was. Hoewel ze altijd haar vaders lieveling was geweest, had Griet ook een innige band met haar moeder, en ze was ontroostbaar.

Haar vader kwam nog terug voor de begrafenis, maar bekommerde zich verder niet om zijn kinderen, die als arme wezen bij verschillende familieleden en kennissen werden ondergebracht. Griet vond een plek bij haar peetvader in Sneek. Ze was inmiddels een lange meid geworden, ruim een meter vijfenzeventig, veel groter dan haar leeftijdsgenootjes. Sterker nog, ze was zelfs langer dan de gemiddelde Nederlandse man in die tijd. Haar peetvader, meneer Visser, was bevreesd dat ze - ondanks haar charme - door haar lengte misschien problemen zou krijgen op de huwelijksmarkt en besloot haar toekomst daarom veilig te stellen op een andere, betamelijke wijze. Hij stelde voor dat ze een opleiding tot kleuteronderwijzeres zou volgen. Geen goed idee, want Griet was niet echt in kinderen geïnteresseerd. Maar omdat ze zich niet echt welkom voelde in het huis van haar strenge pleegvader, gehoorzaamde ze braaf en vertrok per trekschuit en trein naar het verre Leiden, waar Visser via een bevriende onderwijzer een plaats voor haar had geregeld aan de ‘Leidsche Kweekschool voor Bewaarschoolhouderessen', geleid door Wijbrandus Haanstra.

De dochter van Mata Hari

2011-11-21T03:58:00.000-08:00

Voordat ze uit Indië naar Nederland terugkeerde om van haar man te scheiden, had Griet Zelle de dood moeten verwerken van haar eerste kind, Norman John, die waarschijnlijk door vergiftiging om het leven was gekomen. Ook haar dochtertje Louise Jeanne, meestal Non genoemd, was ernstig ziek geworden, maar had het overleefd. Griet hield van haar kind, maar na de scheiding bleef ze berooid achter en had ze geen middelen om voor haar te zorgen, hoewel de rechter Non aan haar had toegewezen. Voorlopig bleef Non bij haar vader, en die tijdelijke oplossing kreeg allengs een permanent karakter. Pas veel later, toen Griet Zelle triomfen vierde als Mata Hari, probeerde ze haar dochtertje terug te krijgen, maar tevergeefs.

Mata Hari schreef wel brieven en kaarten aan haar dochter, die door haar vader, inmiddels hertrouwd, werden achtergehouden. MacLeod wilde niets meer te maken hebben met zijn ex-vrouw. Hoewel hij door de geschiedenis is zwartgemaakt, valt zijn houding achteraf misschien te begrijpen. Dat maakt de situatie niet minder pijnlijk. Schrijnend is bijvoorbeeld het citaat uit een van de brieven die Griet aan Non schreef.

'Lieve Nonnie, ik verlang erg je eens te zien. Ik heb er altijd zooveel moeite voor gedaan, maar het is nooit gelukt. Wil je mij het groote plezier doen me te ontmoeten? Dat is het eenige wat ik van je verlang. Je bent nu wel geen heel klein kind meer… Ik weet niet wat je van me denkt, maar dit kan ik je zeggen, ik heb het recht je dit te vragen. Je moeder.'

Mata Hari schreef deze brief toen ze na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog in Den Haag was teruggekeerd, waar ze aan de Nieuwe Uitleg woonde. Non studeerde daar aan de kweekschool, maar om de een of andere reden kwam ze er niet toe haar moeder te bezoeken. Na haar studie werkte ze een tijdje als onderwijzeres. Haar droom was om naar haar geboorteland, Nederlands-Indië, terug te keren. Kort voor haar vertrek, op 10 augustus 1919, overleed ze aan een hersenbloeding, eenentwintig jaar oud.

Tot zover de geschiedenis van Mata Hari’s dochter. Maar in de literatuur doken algauw geruchten op over een dochter van Mata Hari, die zich in het voetspoor van haar moeder op het pad van de spionage zou hebben gewaagd. Het is een hardnekkig gerucht, dat onder meer te vinden is bij schrijvers als Donald McCormick, Kurt Singer, Richard Knudson en Richard Deacon. Maar er zijn ook andere bronnen, zoals een vermelding in de Britse diplomatieke post van 1952, verwijzend naar een oudere correspondentie.

Het verhaal wil dat Mata Hari, of beter gezegd Griet Zelle, tijdens haar verblijf in Indië een affaire zou hebben gehad met een ‘inlander’, waaruit een dochter werd geboren – een van de redenen waarom haar huwelijk met Rudolf MacLeod op de klippen liep. Hoe deze dochter precies heette, is niet duidelijk. Er bestaan verschillende varianten van haar naam. De meest voorkomende is Banda Gertrude, maar ook Banda Gertrud (zonder ‘e’), Banda MacLeod, Margarida Gertrud Zelle (bijna net zo als haar moeder) en, vreemd genoeg, ook Wilhelmina Vandereen. (Over deze laatste vrouw schijnt zelfs een filmscript in de maak te zijn, ‘The revenge of Wilhelmina Vandereen’).

Het verhaal over Mata Hari’s mysterieuze dochter luidt ongeveer als volgt. Banda Gertrude, de buitenechtelijke Euraziatische dochter van Griet Zelle, werd onder haar hoede genomen door een pleeggezin. Ze was zeventien toen ze hoorde over de executie van Mata Hari in Frankrijk en ontving een brief van haar, geschreven vlak voor haar dood. Inmiddels had Banda een relatie met een oudere ambtenaar, die goed voor haar zorgde en haar een opleiding als onderwijzeres liet volgen aan een westers georiënteerde school. Ze stond een tijdje voor de klas en ontwikkelde zich later tot een society-figuur met een salon waar veel vooraanstaande mensen kwamen.

Na de invasie van de Japanners in Nederlands-Indië bezochten ook hoge Japanse officieren haar salon. Banda luisterde gesprekken af en gaf die informatie door aan de Geallieerden en het opbloeiende Indonesische verzet. Ze had nationalistische sympathieën. Na de oorlog kreeg ze een relatie met een Maleisische guerrillastrijder, Suleiman, een communist. Maar Banda overtuigde hem ervan dat de Maleisische onafhankelijkheid meer kans maakte bij de Britten. In die overtuiging werd ze nog gesteund toen haar man door de communisten werd vermoord. Via haar contacten met de Britse en Amerikaanse inlichtingendiensten raakte ze steeds dieper verstrikt in de wereld van de spionage. Tijdens de Koreaanse oorlog werd ze door de Amerikanen op een missie naar Noord-Korea gestuurd, waar ze werd ontdekt en terechtgesteld. Ze moet toen al een jaar of vijftig zijn geweest…

Aldus het verhaal. Waarschijnlijk? Niet echt. Er zijn ook geen aanwijzingen voor. Waar komt het dan vandaan? Met enig zoeken is dat wel terug te vinden. Het Engelse ambtsbericht uit 1952 verwijst in feite naar een correspondentie van omstreeks 1925, tussen Londen en het Britse consulaat in Medan. Daarin is sprake van ‘Mata Hari’s dochter’.

De vrouw die daarmee werd bedoeld was Banda Tai, geen halfbloedkind van Mata Hari, maar de halfbloeddochter van een Nederlandse planter en een inlandse vrouw, iets wat wel vaker voorkwam. Banda groeide op in de periferie van het Nederlandse huishouden. Haar vader voelde zich verantwoordelijk en zorgde voor een redelijke scholing. Bovendien was Banda heel licht gekleurd van huid. Grappig is dat Griet Zelle voor een Friezin juist vrij donker getint was.

Mogelijk ook daarom bleek ze een geschikte huwelijkskandidate voor een jonge rubberplanter, een vriend van de familie. Ze trouwden, maar toch werd ze door haar westerse omgeving nooit helemaal geaccepteerd. Misschien bezorgde haar dat een wrok, die de reden was voor wat er later gebeurde. Rubber was in die tijd een belangrijke grondstof, en - net als olie, tegenwoordig - daarom van strategisch belang. De Nederlands-Indische rubberindustrie was niet zonder betekenis en had grote belangstelling van onder meer de Britse concurrentie.

Op een gegeven moment werd Banda Tai via een tussenpersoon, een ‘’case officer’’ die Jeffrey Clegg heette, benaderd door het Britse consulaat in Medan. Ze kwam vaak in het Hotel De Boer in Medan, een trefpunt van de planters, waar ook veel nieuws over de ontwikkelingen in de rubberindustrie werd besproken. De tussenpersoon vroeg Banda om relevante feiten aan hem door te spelen. Een vorm van bedrijfsspionage, zou je kunnen zeggen.

In de Britse diplomatieke post tussen Medan en Londen wordt melding gemaakt van Banda Tai, maar onder een codenaam. Misschien wat ironisch, omdat ook Mata Hari ooit ook in het Hotel De Boer had gelogeerd, werd Banda in die berichten aangeduid als ‘Mata Hari’s dochter’. Zo kwam later het fantasieverhaal in de wereld dat Griet Zelle een buitenechtelijke dochter zou hebben gehad.

Een echte spionne, Banda Tai? Nee, veel stelde haar spionage niet voor. In dat opzicht leek ze op haar zogenaamde moeder.

De plakboeken

2011-11-21T03:55:00.000-08:00

Na de dood van Mata Hari werden haar bezittingen geveild. Het huis aan de Nieuwe Uitleg in Den Haag werd nog even opengesteld voor nieuwsgierigen, maar verder wisten Nederland en Leeuwarden zich geen raad met deze beroemde, beruchte, scabreuze danseres en spionne. Wat er van Mata Hari restte, was het materiaal voor een legende, en die liet niet lang op zich wachten. Nederland had misschien problemen met zijn vermaarde dochter (dat was ook al het geval toen ze nog een springlevende danseres was geweest), maar in het buitenland zag men brood in het verhaal. Al gauw verschenen er boeken en werden er films gemaakt. Bij gebrek aan concrete gegevens en uit commercieel gewin namen schrijvers en filmmakers het niet zo nauw met de waarheid, en zo ontstonden talloze versies waarin enkele reële feiten werden vermengd met een overvloed aan sensationele en mythische verzinsels.

En juist daardoor nam de legende van Mata Hari steeds grotere proporties aan. In 1931 besloot ook de Amerikaanse filmmaatschappij Metro Goldwyn Mayer een film te maken over het leven van Mata Hari, met de nadruk op haar vermeende spionage voor de Duitsers en de Fransen. De hoofdrollen zouden worden gespeeld door Greta Garbo en Ramon Novarro. Manager voor publiciteit en reclame voor het Europese continent was Sam Waagenaar, die als journalist en schrijver baanbrekend werk zou verrichten voor de biografische geschiedenis van Mata Hari. Op het moment dat de film werd gemaakt, waren er nog geen twintig jaar verstreken sinds de dood van Mata Hari.

Waagenaar ging ervan uit dat er nog mensen moesten zijn die Margreet Zelle hadden gekend en hem verhalen konden vertellen die misschien nuttig konden zijn voor de publiciteit van de film. Waagenaar sprak bijvoorbeeld met een van de broers van Griet Zelle, met de derde echtgenote van Rudolf MacLeod en uiteindelijk ook met iemand die een groot deel van Mata Hari's leven van nabij had meegemaakt: haar dienstbode, Anna Lintjens. De term 'dienstbode' is misschien te simpel voor de rol die Anna Lintjens in Mata Hari's leven speelde. Ze was ook Griets vertrouwelinge en hielp haar op belangrijke momenten van haar leven, bijvoorbeeld bij de pogingen om toenadering te zoeken tot haar dochter Non, maar ook als tussenpersoon in de tijd dat Mata Hari, na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, financiële problemen had in Parijs.

Tot het laatste moment was Anna Lintjens haar trouw gebleven en had ze zich ingespannen om Mata Hari zoveel mogelijk te helpen. De afloop van de hele affaire was een grote slag voor haar geweest. Vandaar dat Sam Waagenaar op een dag in 1932 op weg ging naar Limburg voor een gesprek met Anna Lintjens, die Mata Hari als geen ander van dichtbij had gekend. Ze was inmiddels al in de zeventig en ze ontving Waagenaar met gepaste achterdocht. Immers, van de pers en de buitenwereld in het algemeen was na de dood van Mata Hari weinig goeds meer te verwachten. Gelukkig herkende ze Waagenaars goede bedoelingen en was ze bereid hem te woord te staan.

De wereld ging er nog altijd van uit dat Mata Hari een Duitse spionne was geweest die terecht door de Fransen was geëxecuteerd, zei Anna Lintjens. Een misvatting. Zuchtend schudde ze haar hoofd. 'Ze is nooit spionne geweest.' Tegenwoordig, na alle vraagtekens die er bij het proces zijn geplaatst, vinden wij dat geen wereldschokkende constatering meer, maar voor Waagenaar was het de eerste concrete bevestiging van wat hij al veel langer had vermoed. Zijn positieve reactie op de woorden van Anna Lintjens klaarde de atmosfeer nog verder op, zodat de voormalige dienstbode, gezelschapsdame, kamenierster en vertrouwelinge van Mata Hari hem wat meer over haar leven in dienst van Griet Zelle vertelde.

In 1905 was ze voor Mata Hari gaan werken, en ze had haar hele carrière meegemaakt, vanaf het begin, via de hoogtepunten, tot aan de trieste afloop. Er ging een gerucht dat Griet Zelle (zelf een buitenbeentje in de maatschappij) zo goed met Anna Lintjens kon opschieten omdat Anna ooit een buitenechtelijk kind zou hebben gekregen en daarom door haar omgeving was verstoten. Die aparte positie van beide vrouwen schiep een onderlinge band. Het is een verhaal dat Waagenaar niet bevestigd kon krijgen. Wat Anna hem wel vertelde was dat ze een jaar eerder ernstig ziek was geweest en rekening had gehouden met een fatale afloop. Daardoor had ze zich nog eens afgevraagd wat ze moest beginnen met alle papieren en brieven van haar vroegere werkgeefster die ze nog in bezit had.

Waagenaar was benieuwd wat er komen ging. We citeren hem letterlijk: 'Ik wachtte in spanning... Wat had ze gedaan met al deze persoonlijke papieren, die een volkomen nieuw licht zouden kunnen werpen op het verleden van de danseres. Hád ze de papieren nog? Anna schudde het hoofd. Nee, zei ze, die had ze niet meer. Toen ze hersteld was, was ze bang geworden dat de documenten in verkeerde handen zouden vallen als zij er niet meer zou zijn. Na lange aarzeling had ze besloten dat het beter was alles te vernietigen. En daarom had ze de winter tevoren elk stukje papier dat eens aan Mata Hari had toebehoord, elke brief en elk document, achtereenvolgens in haar potkacheltje gestopt en verbrand.' Einde citaat.

Ten slotte vroeg Waagenaar haar of ze dan helemaal niets meer had bewaard. Anna Lintjens aarzelde, maar verdween toen uit de kamer en kwam even later terug met twee in kalfsleer gebonden boeken die ze aan Waagenaar liet zien. Hij bladerde ze door. Als ze de andere brieven en papieren van Mata Hari had verbrand, vroeg hij haar, waarom had ze deze boeken dan gespaard? 'Ze behoorden aan haar toe. Ik kon het niet over mijn hart verkrijgen om deze ook te verbranden,' antwoordde Anna. (Een merkwaardige uitspraak, omdat de verbrande papieren immers ook aan Mata Hari hadden toebehoord.) 'Ze plakte alles in deze boeken wat er over haar geschreven werd, telegrammen, briefjes, alles, en maakte er aantekeningen bij in haar eigen handschrift. Ze hield ze altijd bij zich.'

De reden is duidelijk. Anna had slechts datgene uit Mata Hari's documenten bewaard wat niet echt persoonlijk was: de neerslag van haar openbare leven, zoals ze dat graag naar buiten bracht. Ze hebben iets aandoenlijks, die plakboeken, als het schoolschrift van een fan die alles uitknipt wat er over haar idool verschenen in. En natuurlijk, Mata Hari was ook fan. Van zichzelf. In deze boeken is een deel van haar zorgvuldig gecultiveerde publieke imago vastgelegd, misschien ooit bestemd voor het nageslacht. De werkelijk persoonlijke papieren, alles wat Griet Zelle liever voor de publiciteit verborgen hield, had Anna vernietigd. De plakboeken werden later door Waagenaar aan het Fries Museum geschonken.

Het verbranden van iemands papieren is een nogal extreme maatregel. Waagenaar accepteerde dat vrij kritiekloos, blij als hij was met het 'goedmakertje' van de plakboeken. Maar als Anna Lintjes de vertrouwelijke correspondentie van Mata Hari had vernietigd, wat stond daar dan in? Bijzonderheden over haar werk als spionne? Nee, want de andere bewijzen tonen wel aan dat ze nooit spionne is geweest. Blijkbaar waren er details in haar privéleven die ze niet bekend wilde maken. Uit andere bronnen, zoals haar correspondentie met Martha Sal, kunnen we met redelijke zekerheid afleiden wat die details zijn geweest.

De executie

2011-11-21T03:53:00.000-08:00

Hoewel er een foto circuleert van de executie van Mata Hari in het bos van Vincennes bij Parijs, is dat geen werkelijke opname van haar terechtstelling, maar een plaatje dat waarschijnlijk afkomstig is uit een Franse stomme film die niet lang na haar dood is gemaakt. Wel hebben we uit enkele bronnen een verslag van Mata Hari's laatste momenten, bijvoorbeeld van de Britse journalist Henry Wales, die verslag deed van de trieste gebeurtenis.

Hij beschrijft hoe Mata Hari werd gewekt in de vroege ochtend van 15 oktober 1917. Mata Hari had nog een rechtstreeks verzoek om gratie ingediend bij de Franse president en wachtte met spanning op een antwoord. Maar toen ze in alle vroegte uit haar cel in de gevangenis van St. Lazare werd gehaald wist ze dat haar hoop vergeefs was. Mata Hari was geen zwakke vrouw en ze had altijd vertrouwen gehad in een goede afloop. Pater Arbaux, twee liefdezusters, kapitein Bouchardon en maître Clunet, haar advocaat, kwamen haar cel binnen, waar Mati Hari nog lag te slapen. De zusters schudden haar zachtjes bij de schouder

Toen Mati Hari wakker werd, kreeg ze te horen dat haar uur geslagen had. Het enige wat ze vroeg was: 'Mag ik nog twee brieven schrijven?' Dat was toegestaan, en ze kreeg het gevraagde schrijfgerei. Ze ging op de rand van het bed zitten, en met koortsachtige haast schreef ze de brieven, die ze toevertrouwde aan haar advocaat. Daarna trok ze dunne, zwartzijden kousen en schoenen met hoge hakken aan, die schril contrasteerden met de haveloze omgeving. Ze maakte de zijden linten van de schoenen vast, stond op en pakte haar lange, zwartfluwelen mantel met de grote bontkraag, die aan een haak bij het hoofdeinde van haar bed hing. Daaronder droeg ze nog de zware zijden kimono die ze over haar nachtpon had aangetrokken. Haar dikke zwarte haar hing nog in vlechten om haar hoofd. Ze zette een grote, zwarte vilthoed met een zwartzijden lint op en completeerde haar toilet met een paar zwartleren handschoenen. Al die tijd maakte ze een rustige, bijna onverschillige indruk. Toen verklaarde ze kalm: 'Ik ben gereed.'

Langzaam vertrok de stoet uit haar cel naar de gereedstaande auto, die even later in hoog tempo de nog slapende stad doorkruiste. Het was nog geen halfzes in de ochtend en de zon was nog niet op. Aan de andere kant van de stad bereikte de auto de Caserne de Vincennes, de kazerne van het oude fort dat de Duitsers in 1870 hadden bestormd. Daar was inmiddels een vuurpeloton geformeerd voor de terechtstelling. De twaalf Zoeaven van het peloton stonden op één rij, plaats rust. Achter hen stond een onderofficier met getrokken zwaard. De auto stopte en het groepje stapte uit, Mata Hari als laatste. Ze liepen rechtstreeks naar de plaats van executie, voor een heuvel in het bos van Vincennes, die hoog genoeg was om afgedwaalde kogels op te vangen.

Terwijl pater Arbaux met de ter dood veroordeelde vrouw sprak, kwam er een Franse officier naar hen toe met een witte lap. 'De blinddoek,' fluisterde hij tegen de nonnen. 'Moet ik die voordoen?' vroeg Mata Hari aan haar advocaat toen ze de blinddoek zag. Maître Clunet draaide zich vragend om naar de Franse officier. 'Als madame dat niet wil, is ze er niet toe verplicht,' antwoordde de officier, die zich haastig uit de voeten maakte. Mata Hari werd niet vastgebonden en ze weigerde een blinddoek. Met vaste blik stond ze tegenover het vuurpeloton toen de priester, de nonnen en haar advocaat afscheid van haar namen. De officier die het bevel voerde over het vuurpeloton en zijn mannen met argusogen in de gaten hield om ervoor te waken dat niemand zijn geweer inspecteerde om te zien of hij de losse flodder had die altijd aan één lid van het vuurpeloton werd gegeven, leek opgelucht dat het einde van de beproeving nabij was.

Na een scherp commando namen de twaalf mannen van het peloton de juiste houding aan. Nog een bevel en ze legden hun geweren tegen hun schouder en tuurden langs de loop naar de boezem van de vrouw die hun doelwit vormde. Mata Hari vertrok geen spier. De onderofficier had een positie ingenomen waar de mannen hem vanuit hun ooghoeken konden zien. Hij hief zijn ceremoniële zwaard in de lucht en zwaaide het omlaag. De zon, die nu boven de horizon was uitgekomen, glinsterde in het metaal toen het scherpe lemmet naar beneden zwiepte. Het salvo uit twaalf geweren klonk als één enkel schot. Een grijze rook steeg op uit de loop van de wapens en bijna op hetzelfde momente lieten de soldaten hun geweren zakken.

Mata Hari zakte ineen. Ze stierf niet zoals acteurs en filmsterren in die omstandigheden ons willen doen geloven. Ze hief niet haar handen ten hemel, en evenmin stortte ze dramatisch voor- of achterover. Ze zakte gewoon ineen. Langzaam kwam ze op haar knieën terecht, met haar hoofd nog steeds opgeheven en zonder enige verandering in de uitdrukking op haar gezicht. Een fractie van een seconde leek ze nog te aarzelen, met haar blik strak gericht op haar beulen. Toen viel ze naar achteren, met haar benen dubbelgeslagen onder haar lichaam. Zo bleef ze liggen, bewegingloos, met haar gezicht naar de hemel toe.

De commandant van het vuurpeloton trok een revolver uit de grote zwarte holster op zijn heup, liep op Mata Hari toe, boog zich naar voren en drukte de loop van zijn wapen bijna - maar niet helemaal - tegen de linkerslaap van de spionne. Hij haalde de trekker over en schoot haar een kogel door het hoofd. Mata Hari was dood. Zo kwam er een eind aan het leven van Margaretha Geertruida Zelle, en begon de mythe. De mythe van Mata Hari, de danseres die geen spionne wilde zijn, behalve als een van de vele rollen die ze met zoveel verve speelde.

De bewijzen

2011-11-21T03:51:00.000-08:00

Uiteindelijk is Mata Hari door de militaire rechtbank schuldig bevonden op acht punten:

1) Het binnendringen van de vesting Parijs in december 1915 om informatie te verzamelen voor de Duitse vijand. (Niet bewezen.)

2) Contacten in Holland, begin 1916, met de Duitse consul Cramer, aan wie ze informatie verstrekte die een gevaar vormde voor de veiligheid van het Franse leger. (Ze heeft Cramer slechts wat algemene dingen over de Franse politieke situatie verteld.)

3) Afspraken met Cramer, gemaakt in Holland in mei 1916, om voor de vijand te spioneren. (Door Mata Hari zelf toegegeven.)

4) Het binnendringen van de vesting Parijs in juni 1916 om informatie te verzamelen voor de Duitse vijand. (Dubieus. De aard van de informatie wordt ook niet genoemd.)

5) Het onderhouden van contacten in Parijs, sinds mei 1916, met de Duitse vijand, om staatsgevaarlijke informatie door te geven. (Niet bewzen. In Den Haag had Mata Hari contact met Cramer, in Madrid met Von Kalle. Over contactpersonen in Frankrijk is niets bekend.)

6) Contacten in Madrid, in december 1916, met de Duitse vijand, in de persoon van de militaire attaché Von Kalle, om staatsgevaarlijke informatie door te geven. (Bewezen door de telegrammen en Mata Hari's eigen verklaringen.)

7) Het doorspelen van staatsgevaarlijke informatie aan voornoemde Von Kalle, met name over de binnenlandse politiek, het voorjaarsoffensief, de Franse ontdekking van een Duitse geheime inkt, en het identificeren van een agent in dienst van Engeland. (De enige concrete beschrijving van deze 'staatsgevaarlijke' informatie is overgeschreven uit de Duitse telegrammen.)

8) Contacten in Parijs, in januari 1917, met de Duitse vijand, om staatsgevaarlijke informatie door te geven. (Niet bewezen. Mata Hari heeft alleen het geld geïnd op de Nederlandse ambassade.)

Volgens zes van de zeven juryleden was afdoende aangetoond dat Mata Hari op al deze punten schuldig was. Het zevende jurylid had twijfel op een aantal onderdelen. Het Franse militaire recht sprak van spionage als iemand: a) contacten met de vijand onderhield om daarmee die vijand te bevoordelen; b) zich toegang verschafte tot militaire installaties of complexen om informatie of documenten te bemachtigen die voor de vijand nuttig konden zijn; en c) de vijand bepaalde informatie of documenten in handen speelde die schadelijk waren voor de Franse nationale veiligheid.

Dit gold ook voor mensen die deze feiten in het buitenland (Spanje, Nederland) hadden begaan. Als ze op Franse bodem werden aangehouden, moesten ze in Frankrijk worden berecht. Dit was de reden waarom Mata Hari niet naar Nederland werd uitgewezen. Op genoemde punten stond de doodstraf, die bij verzachtende omstandigheden kon worden omgezet in langdurige dwangarbeid. Maar de Raad van Oorlog achtte geen verzachtende omstandigheden aanwezig en sprak dus het doodvonnis uit. Daarin onderscheidden de Fransen zich bijvoorbeeld van Engeland, waar in principe geen vrouwelijke spionnen ter dood werden gebracht, omdat de Britten dat niet beschaafd vonden.

Feit is overigens dat Mata Hari goed Frans sprak, maar met een accent dat door Fransen gemakkelijk voor Duits kon worden versleten. Dit heeft weinig aandacht gekregen in de beschrijvingen van haar arrestatie en proces, maar in tijden van oorlog is iedereen met het accent van de vijand nu eenmaal kwetsbaarder dan anderen. Niet rechtvaardig, maar zo liggen de sentimenten. Het enige concrete 'bewijsmateriaal' waren de onderschepte telegrammen uit Duitsland. Zonder dat materiaal zou de aanklacht nog zwakker zijn geweest dan hij nu al was. Wat stond er eigenlijk in die telegrammen? Bijvoorbeeld: 'Van de militaire attaché in Madrid aan de Generale Staf in Berlijn. Agent H21 van het Inlichtingencentrum in Keulen is hier aangekomen. Zij deed alsof ze op voorstellen van de Franse inlichtingendienst is ingegaan en bij wijze van test naar België zou reizen voor rekening van die dienst.'

Daarna volgt een hele reeks details over haar reis en over betaalde bedragen. Een tweede telegram: 'Agent H21 zal de Nederlandse consul in Parijs per telegram verzoeken om een nieuw geldbedrag te doen toekomen via haar dienstmeid in Roermond, en vraagt u de Duitse consul in Amsterdam, Krämer, hiervan op de hoogte te brengen.' En meer van zulke verhalen. Gevoelige informatie bevatten de telegrammen niet. En om veiligheidsredenen werd er gesproken over een inlichtingencentrum in Keulen, dat niet bestond.

De overvloed aan details (tot en met de dienstmeid!) is zo onzinnig dat geen enkele geheime dienst dit ooit in een telegram zou hebben gezet. De Duitsers wilden van Mata Hari af en wisten dat de Fransen hun telegrammen lazen. En de Fransen kwam het wel goed uit. Mata Hari heeft van twee partijen geld aangenomen, dat staat wel vast. Overigens heeft ze altijd beweerd (en waarschijnlijk ook gedacht) dat de Duitsers haar dat geld wel schuldig waren omdat ze bij het uitbreken van de oorlog al haar bezittingen in beslag hadden genomen. Belangrijke informatie heeft ze nooit doorgegeven, aan geen enkele partij. Iedereen moet hebben begrepen dat ze dit spionagegedoe, heel naïef, voor een soort spelletje hield, een manier om de oorlog door te komen totdat ze eindelijk weer zou kunnen optreden.

Voor die onnozelheid zou ze in redelijkheid gevangenisstraf hebben verdiend. De doodstraf stond in dit geval gelijk aan een door de staat gesanctioneerde moord. Mata Hari is niet geëxecuteerd omdat ze een gevaarlijke spionne was, maar omdat het militair en politiek opportuun was om haar te fusilleren. En laten we niet vergeten dat ook de Duitsers een dubieuze rol hebben gespeeld met hun onzinnige telegrammen.

Nog niet alle stukken over de zaak zijn bekend. Er wordt weleens gezegd dat de dossiers pas in 2017 zullen vrijkomen, maar dat is ongenuanceerd. De meeste processtukken zijn al in 1964 openbaar gemaakt. Wat resteert zijn voornamelijk de dossiers van de Franse inlichtingendienst. Daar valt niet veel van te verwachten. Ladoux, die de leiding had van de Franse contraspionage, was een dilettant en een charlatan, die later zelf werd gearresteerd wegens mogelijke fraude en verraad. De kans dat er uit dit archief werkelijk bruikbare (dat wil zeggen, objectieve en geloofwaardige) informatie zal komen is klein. Het zal in elk geval weinig veranderen aan de feiten.

Het proces

2011-11-21T03:48:00.000-08:00

Op 13 februari 1917 werd Margaretha Geertruida Zelle, alias Mata Hari, door de Fransen opgepakt wegens spionage. Ze werd overgebracht naar het huis van bewaring en ondervraagd door de militaire aanklager, kapitein Pierre Bouchardon, een magere man met kraaloogjes. Het was het begin van een eindeloze reeks verhoren.

Mata Hari gaf een redelijk betrouwbare beschrijving van haar achtergrond, heel anders dan het exotische verhaal dat ze altijd aan haar publiek en de kranten had verteld. Natuurlijk maakte ze het allemaal wat mooier, want dat lag in haar karakter, en soms vergiste ze zich in de data en andere details. Maar ze ontkende heftig dat ze ooit een dubbelspionne was geweest. 'Ik ben onschuldig,' verklaarde ze ferm. 'Iemand speelt een spelletje met me. Waarschijnlijk de Franse contraspionage, terwijl ik voor hen werk en hun instructies altijd nauwgezet heb opgevolgd.' Maar het mocht niet baten. In afwachting van haar proces werd ze overgebracht naar de gevangenis van Saint-Lazare, waar ze nog zeventien keer door Bouchardon werd ondervraagd voordat ze eindelijk voor de militaire rechtbank moest verschijnen.

De gevangenis zelf was een hel, zonder goede hygiëne of andere voorzieningen. Met de andere gevangenen had ze geen contact, misschien om haar te beschermen tegen figuren die hun woede wilden koelen op deze Duitse spionne. Maar ook de afzondering was een extra belasting voor haar extraverte natuur. Omdat haar arrestatie nog voor het grote publiek geheim werd gehouden kreeg ze ook geen toestemming om Vadim te schrijven. Schone kleren waren er niet en ze mocht maar een kwartiertje per dag luchten buiten haar cel.

Wel schreef ze regelmatig aan Bouchardon om haar onschuld te betuigen en te protesteren tegen de barre omstandigheden: 'U laat me te zwaar lijden. Ik word hier gek. Ik smeek u om hier een eind aan te maken. Ik ben maar een vrouw en dit alles gaat mijn krachten te boven… Ik heb nooit in Frankrijk gespioneerd. Laat mij voorwaardelijk vrij, in plaats van mij hier te martelen.' Maar tevergeefs. Er was maar één bezoeker die elke dag zijn opwachting maakte: haar advocaat, Edouard Clunet, die inmiddels 74 was maar ooit een innige relatie met Mata Hari had gehad en nog altijd warme gevoelens voor haar koesterde. Al meer dan tien jaar behartigde hij de juridische belangen van de danseres en courtisane. Maar als strafpleiter was hij een slechte keus, omdat hij geen enkele ervaring had met dit soort zaken.

Ondanks zijn leeftijd was hij nog scherp genoeg, maar hij was gespecialiseerd in bedrijfsrecht, niet in spionage. Nadat Mata Hari’s aanhouding de eerste maanden geheim was gehouden werd haar detentie vlak voor het begin van de rechtszaak op 24 juli 1917 in het Palais de Justice bekendgemaakt. Een grote menigte stond klaar om te zien hoe de beroemde exotische danseres naar de rechtbank werd geleid. Hoewel Mata Hari tegen de veertig liep en niet meer het figuur van een jonge vrouw bezat, had ze ondanks de ongemakken van de gevangenis toch haar best gedaan er goed uit te zien. Ze droeg een blauwe jurk en een hoed met een voile voor haar gezicht en over haar schouders. Het was zomer, maar ze had handschoenen aangetrokken en hield haar handen in een bontmof. Hoofdaanklager was André Mornet, een luitenant van het Franse leger, die enige tijd eerder de zaak van Bouchardon had overgenomen.

Mornet was een slanke man met een volle snor en baard. Voorzitter van de rechtbank was luitenant-kolonel Albert-Ernest Somprou, en de rechtbank bestond verder uit zes oudere beroepsmilitairen, die over het lot van de beklaagde moesten beslissen. In verband met de nationale veiligheid verzocht de aanklager het proces achter gesloten deuren te houden. Somprou ging akkoord en het publiek werd verwijderd. Mornet lichtte de aanklacht toe. Mata Hari werd al in de gaten gehouden sinds haar terugkeer naar Parijs in mei 1916, en het was de inlichtingendienst opgevallen dat ze voornamelijk bezoek kreeg van officieren. De suggestie was duidelijk. Mata Hari had haar charmes aangewend om militaire geheimen los te krijgen. Vervolgens ging Mornet uitvoerig in op het radioverkeer van de Duitsers tussen Madrid en Berlijn, waarin Mata Hari werd geïdentificeerd als agente H21 van het spionagecentrum in Keulen. Vijf getuigen werden opgeroepen om Mornets verdenkingen te bevestigen. Volgens de regels van de krijgsraad uit die tijd mocht Clunet die getuigen niet aan een kruisverhoor onderwerpen. Hij mocht zelfs eigen getuigen niet ondervragen.

Toch nam iemand het voor Mata Hari op. Henri ‘Robert’ de Marguérie, een hoge ambtenaar van het ministerie van Buitenlandse Zaken, kende de verdachte al veertien jaar en was een goede vriend van haar. Kort na zijn terugkeer uit de oorlog had hij haar weer in Parijs ontmoet zonder dat ze één woord over militaire kwesties hadden gewisseld. Mornet kon niet geloven dat de man al die tijd met Mata Hari had doorgebracht zonder dat ze over de oorlog hadden gesproken, maar De Marguérie antwoordde dat hij blij was dat hij eindelijk eens over andere zaken had kunnen praten, zoals filosofie en Indische kunst. En geheel vrijwillig voegde hij er nog aan toe dat niets zijn goede indruk van Mata Hari zou kunnen wegnemen.

Voordat hij de rechtszaal verliet, maakte hij nog een buiging voor haar. Maar de verdediging stond machteloos, Clunet was niet handig genoeg en Mata Hari werd schuldig bevonden, ook al rammelde het bewijs aan alle kanten. De straf was zwaar, maar passend bij het misdrijf van spionage voor een vijandelijke mogendheid: Margaretha Geertruida Zelle werd ter dood veroordeeld. Bovendien moest ze de proceskosten betalen. Mata Hari kon het niet geloven. Ze had erop gerekend dat haar goede contacten in de betere kringen haar wel zouden redden. Edouard Clunet was in tranen. Terug in de gevangenis werd Mata Hari heen en weer geslingerd tussen hoop en vrees. Er was nog geen datum vastgesteld en ze leefde maanden in onzekerheid. Ze werd steeds dikker, door het slechte gevangenisvoedsel en het gebrek aan lichaamsbeweging. Op haar laatste foto’s zien we een mollige, vermoeide, angstige en droevige vrouw, die ooit aantrekkelijk moet zijn geweest.

Het einde kwam vroeg in de ochtend van 15 oktober 1917. Ze was niet vooraf gewaarschuwd, omdat de Fransen het humaner vonden om de veroordeelde niet het juiste tijdstip mee te delen. Kapitein Bouchardon leidde het grimmige groepje dat Mata Hari uit haar cel kwam halen en haar naar het bos van Vincennes bracht om de executie te voltrekken.

Door een vreemd en droevig toeval zou Non, de dochter van Mata Hari, die zonder haar moeder was opgegroeid maar zo sterk op haar leek, ook jong en onverwachts overlijden. Op haar eenentwintigste wilde ze als onderwijzeres naar Indië gaan, maar de nacht voor haar vertrek stierf ze in haar slaap, vermoedelijk aan een beroerte. In de jaren die volgden groeide Mata Hari uit tot een legende. Het verhaal van de danseres en mogelijke spionne nam mythische proporties aan. Er werden boeken over haar geschreven en films over haar gemaakt, met hoofdrollen voor Greta Garbo, Marlene Dietrich, Jeanne Moreau en Sylvia Kristel. Het waarheidsgehalte van die films wisselde nogal, zoals ook de boeken zich vaak verloren in verzinsels en napraterij.

De archieven over haar proces zullen pas honderd jaar na haar executie, dus in 2017, worden geopende. Of ze nu werkelijk spionne is geweest of niet, erg productief en schadelijk kan ze niet zijn geweest. Naar alle waarschijnlijkheid was haar terechtstelling een gerechtelijke dwaling, al zullen de Fransen dat niet zo snel erkennen. Toch geldt ze als een van de beroemdste spionnes uit de geschiedenis, uitsluitend op grond van haar romantische en dramatische verhaal. Ze was immers al beroemd voordat ze spionne werd. Haar hart lag op het toneel, bij het fictieve personage dat ze zelf Mata Hari had gedoopt. En toen Mata Hari afscheid moest nemen van het toneel, eindigde haar leven, lang voordat de fatale schoten een einde maakten aan het bestaan van Margaretha Geertruida Zelle.

Spionne

2011-11-21T03:46:00.000-08:00

Er ontstond een heftige verhouding, die voor Masloff vooral een nieuwe en spannende affaire was, die zijn ego streelde, maar die voor Margreet Zelle om allerlei redenen een veel grotere betekenis had. Vadim belichaamde het verlies van alles wat haar kostbaar was: haar jeugd, haar energie, en misschien ook, zoals psychologen in zo’n geval wel suggereren, het traumatische verlies van een kind op jonge leeftijd. Net als bij haar huwelijk met MacLeod, als in een bizar spiegelbeeld, was hier sprake van een behoefte uit nood geboren.

Aan de kortstondige affaire kwam een abrupt einde toen Masloff weer naar het front werd gestuurd, waar hij gewond raakte en het zicht in zijn linkeroog verloor door een gasaanval van de Duitsers. Mata Hari, die irreëel over een huwelijk sprak, ontwikkelde sterke moederlijke gevoelens voor haar geliefde, die na enige tijd geheel blind dreigde te worden. Ze wilde hem bezoeken in het militaire hospitaal bij Vittel, dat officieel in de gevechtszone lag en daarom alleen toegankelijk was met een speciale pas. Bij het aanvragen van die pas kwam Mata Hari in contact met Georges Ladoux, de man die uiteindelijk haar ondergang zou worden.

Kapitein Ladoux, van huis uit journalist, was in de oorlog belast met de organisatie van de Franse contraspionage. Vanwege haar dubieuze Duitse contact had Mata Hari moeite met het verkrijgen van een pasje. Vrienden raadden haar aan om met Ladoux persoonlijk te gaan spreken. Hij ondervroeg haar uitvoerig over haar ideeën over de oorlog. Mata Hari antwoordde dat ze zich als inwoonster van een neutraal land, Nederland, nergens mee bemoeide, maar dat haar sympathie uiteraard bij de Fransen lag. Uiteindelijk vroeg Ladoux haar of ze voor Frankrijk wilde spioneren. Mata Hari voelde zich nogal overvallen, maar Ladoux gunde haar de tijd om na te denken.

En natuurlijk kreeg ze een pasje voor Vittel. Ladoux had haar een substantieel bedrag geboden voor haar eventuele diensten als spionne, en Mata Hari koesterde nog steeds haar fantasie over een huwelijk met Vadim. Geld was dus belangrijk, omdat de Rus waarschijnlijk niet in staat zou zijn een dure levenswijze te bekostigen. En natuurlijk zou ze hem als echtgenote trouw moeten blijven, zonder de mogelijkheid zich tot rijke amants te wenden. Omdat ze het hele spionagedoe niet erg serieus nam (en terecht, want het inlichtingenwerk stond nog in de kinderschoenen en vertoonde alle trekjes van een slecht geschreven schelmenroman) ging ze op Ladoux’ aanbod in. Ladoux, die in zijn eigen fantasiewereld leefde maar ook werd geconfronteerd met de harde werkelijkheid van de oorlog en een morrende bevolking, bedacht een plan.

Hij wilde haar naar Brussel sturen. Mata Hari kende daar een zakenman die Wurfbein heette en levensmiddelen leverde aan het Duitse leger. Wurfbein had beloofd Mata Hari voor te stellen aan generaal Moritz Ferdinand von Bissing, de Duitse gouverneur van het bezette België. De volgende keer dat ze in Brussel was zou Mata Hari de zakenman aan zijn belofte houden en Von Bissing verleiden. Ze wist zeker dat ze in bed wel enige militaire geheimen van de generaal kon loskrijgen. Bovendien hoopte ze via hem haar oude affaire op te rakelen met de Duitse kroonprins. Althans, dat beweerde ze tegenover Ladoux. Of ze de Duitse kroonprins ooit had gekend, is een andere vraag. Hoe het ook zij, vanwege de oorlog moest ze een ingewikkelde route volgen om uiteindelijk in Brussel te komen: eerst naar Spanje, dan via Engeland terug naar Nederland, en vandaar naar Brussel.

Maar onderweg ging er iets mis. Ook de Britten hadden Mata Hari in het oog gehouden omdat ze, net als de Fransen, haar van spionage voor de Duitsers verdachten. Bovendien waren ze op zoek naar een zekere Clara Benedix, die zonder twijfel een Duitse spionne was en enigszins op Mata Hari leek. Zo kwamen ze tot de slotsom dat Clara Benedix en Mata Hari één en dezelfde persoon moesten zijn. Zodra het schip in Engeland aanlegde, werd ze daarom aangehouden. Tot haar stomme verbazing werd Mata Hari naar de burelen van Scotland Yard gebracht voor een verhoor. Ze hield vol dat ze niet Clara Benedix was en dat er een grote fout was gemaakt. De Britse inlichtingendienst nam contact op met Georges Ladoux in Frankrijk, die zei dat ze haar naar Spanje moesten terugsturen. Zo geschiedde. Boos en gefrustreerd reisde Mata Hari weer naar Spanje terug, zonder nadere instructies, zonder geld en zonder mogelijkheden om via Nederland naar Brussel te komen om Von Bissing te verleiden. Inmiddels was het december 1916.

Volgens sommige versies zou ze zich als Duitse spionne in Madrid hebben gemeld bij haar contactman, de Duitse luitenant Wilhelm Canaris, maar dat is niet duidelijk. In elk geval had ze een relatie met de Duitse majoor Arnold Kalle, aan wie ze informatie probeerde te ontfutselen die voor de Fransen van nut kon zijn en haar hopelijk het nodige geld zou opleveren. Kalle vertelde haar over plannen om Duitse en Turkse officieren met een onderzeeër in de Franse zone van Marokko af te zetten. Dat klonk Mata Hari wel interessant in de oren en dus gaf ze het nieuws aan Ladoux door.

Vermoedelijk was dit haar eerste echte spionagedaad. In werkelijkheid wisten de Fransen dit allang. Kalle, die achterdocht koesterde, had haar dat oude verhaal verteld om te zien of ze het zou melden. Van haar kant gaf Mata Hari zogenaamde Franse geheimen aan Kalle door, zoals de geallieerde plannen voor een offensief in het voorjaar. Maar dat waren slechts geruchten, die ook al in Franse kranten hadden gestaan. Kalle kreeg er genoeg van en zei haar bij hun volgende ontmoeting dat hij van Mata Hari’s spionagepraktijken op de hoogte was omdat de Duitsers de sleutel van de Franse radiocode kenden. Mata Hari voelde dat het tijd werd om naar Parijs terug te gaan en haar loon te incasseren voor de berichten die ze aan de Franse contraspionage had doorgegeven. Maar eenmaal in Parijs kreeg ze geen toegang tot Georges Ladoux.

Toen hij eindelijk bereid was haar te ontvangen, wilde hij haar niet betalen omdat haar informatie waardeloos was geweest. Dat was een zware slag voor Mata Hari, vooral financieel, maar ze hoopte dat ze nog een hogere Duitse functionaris zou kunnen verleiden om het geld te verdienen dat ze nodig had voor haar huwelijk met Vadim. Helaas had Ladoux daar geen vertrouwen in en gaf hij haar geen nadere opdrachten. De Franse inlichtingendienst had codeberichten tussen Kalle en zijn collega’s in Berlijn onderschept, waarin sprake was van de activiteiten van een agente ‘H21’. De inhoud bestond uit weinig meer dan roddels, maar belangrijker was het feit dat H21 en Mata Hari blijkbaar één en dezelfde persoon waren en dat Mata Hari dus officieel als spionne door de Duitsers was ingelijfd - éérder dan dat ze door de Fransen was gerekruteerd.

Daarbij moeten we wel bedenken dat de Duitsers deze berichten verstuurden in een code waarvan zij al wisten dat die door de Fransen was gekraakt. Het was dus hun bedoeling dat de Fransen het zouden begrijpen. Misschien hoopten ze de Fransen te dwingen hun eigen agenten te elimineren, of misschien was H21 inderdaad een dubbelspionne. Hoe het ook zij, de Duitsers wilden H21 - wie zij ook was - uit de weg laten ruimen en lieten de Fransen het vuile werk opknappen. In Frankrijk heerste op dat moment een paranoïde angst voor spionnen en dus stond de contraspionagedienst onder grote druk om successen te behalen. Mata Hari vormde een makkelijk doelwit. Het net begon zich te sluiten.

Roem en ondergang

2011-11-21T02:36:00.000-08:00

Mata Hari had al een half leven achter de rug toen ze haar grootste roem bereikte. Ze was met haar danscarrière begonnen toen ze bijna dertig was en niet langer een jonge meid. Dus had ze maar enkele jaren waarin ze van haar succes zou kunnen genieten, want de wetten van het theater zijn hard. Op het moment dat haar lichaam zijn jeugdige aantrekkingskracht op het publiek zou verliezen, was het met haar optreden gedaan. En natuurlijk kwamen er al snel jongere rivalen, die hun eigen plaats in de schijnwerpers probeerden te veroveren.

In feite duurde Mata Hari’s hele carrière niet langer dan zeven jaar, van 1905 tot 1912. En omdat ze al snel gewend raakte aan haar luxe levensstijl, moest ze naar andere inkomsten omzien. Vanaf het eerste begin had ze zich omringd met geïnteresseerde mannen, vooral oudere heren, die graag in haar gezelschap verkeerden en ook bereid waren daarvoor te betalen. Haar charme en acteertalent kwamen haar ook op dit terrein goed van pas. Natuurlijk werden er door haar rijke minnaars seksuele diensten van haar verwacht, maar daarover doen merkwaardige verhalen de ronde. Zo wil een gerucht dat ze zelfs bij het vrijen zich nooit geheel uitkleedde of haar borstschilden afdeed. Ze zou een dramatische verklaring hebben verzonnen, namelijk dat haar voormalige echtgenoot, Rudolf MacLeod, in een vlaag van razernij een van haar tepels zou hebben afgebeten! Biografen hebben deze mythe later ontzenuwd en beweerden dat de ware reden was gelegen in het feit dat ze zulke kleine borsten had en zich daarvoor schaamde. Ook dit is een fabeltje.

De werkelijke verklaring ligt anders, zoals in een later hoofdstuk nog duidelijk zal worden. Vast staat in elk geval dat ze erotische contacten met haar amants tot een minimum beperkte. Mata Hari was altijd bang om zwanger te worden en zo haar carrière op het spel te zetten, en bovendien had ze angst voor ziekten. Een van haar favoriete, simpele technieken was de oudere heren eenvoudig dronken te voeren en hen de volgende morgen te verzekeren dat ze zulke onstuimige minnaars waren. In die tijd deed ze ook verscheidene, vruchteloze pogingen om in contact te komen met haar dochter Non, die nog altijd bij haar vader woonde. Maar haar brieven werden onbeantwoord teruggestuurd door Rudolf MacLeod. Margreet verlangde wanhopig naar haar enig overgebleven kind, maar MacLeod weigerde halsstarrig een briefwisseling tussen Margreet en Non te tolereren.

Ten slotte bedacht Margreet een plan om Non - inmiddels dertien - te ontvoeren. Ze besprak het met haar dienster Anna Lintjens, met wie ze een hechte band had. Net als Margreet zelf viel Anna enigszins buiten de morele wetten van die tijd, omdat ze ooit een buitenechtelijk kind had gekregen en daar door de maatschappij voor veroordeeld was. Mata Hari vroeg Anna om naar Velp, bij Arnhem, te reizen, waar Rudolf en Non MacLeod toen woonden, en Anna te ontvoeren als ze op weg ging naar school. Anna en het meisje moesten dan met een taxi naar Antwerpen rijden om daar op de trein naar Parijs te stappen.

De trouwe Anna gehoorzaamde en wachtte bij Nons school. Maar Rudolf kwam met Non mee en verijdelde zo het plan. Anna probeerde nog te improviseren door MacLeod te zeggen dat ze een cadeau uit Parijs voor het meisje bij zich had, maar Rudolf stuurde haar bot weg. Anna reisde terug naar Parijs om Margreet het slechte nieuws te brengen. Ook na haar hoogtijdagen deed Mata Hari nog pogingen om haar publiek te houden. Op 23 mei 1914 verscheen ze in een concertzaal in Duitsland, waar enkele bezoekers haar optreden ‘zedeloos’ vonden en hun beklag deden bij de politie. Een politieman, Griebel, ging zelf een kijkje nemen maar raakte onder de indruk van de voorstelling.

Na afloop maakte hij een afspraakje met Mata Hari. Daarna wordt het verhaal onduidelijk. Volgens één versie zou Mata Hari geen relatie hebben gekregen met Griebel, maar met diens chef Traugott von Jagow, die een belangrijke positie binnen de Duitse inlichtingendienst bekleedde en haar opdracht gaf in Frankrijk te spioneren. Als voorbereiding daarop werd ze naar een Duitse spionageschool in het Belgische Antwerpen gestuurd, die onder leiding stond van Elisabeth Schragmüller, beter bekend als 'Fräulein Doktor’. Deze vrouw, gezegend met een groot doorzettingsvermogen, een ongelooflijke energie en een vlammende blik, verwierf zich de bijnaam 'Rode Tijger’ of 'Tijgerogen’.

Mata Hari zou vier maanden aan deze school hebben gestudeerd en als spionne van de Duitsers de aanduiding 'H21’ hebben gekregen. Voorzover Mata Hari zich werkelijk met spionage heeft beziggehouden zijn deze contacten heel anders verlopen, maar daarover later. Ondertussen namen de spanningen tussen Frankrijk en Duitsland snel toe en maakte Mata Hari zich op om uit Berlijn te vertrekken. Twee dagen na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, op 4 augustus 1914, verliet ze Duitsland, naar eigen zeggen omdat de politie buitenlanders slecht behandelde en zijzelf met haar Parijse achtergrond voor een Française werd aangezien. Ze kwam niet verder dan Zwitserland, waar ze vanwege paspoortproblemen weer werd teruggestuurd. Uiteindelijk wist ze naar Amsterdam te komen, waar ze een tijdje bleef, terwijl de Eerste Wereldoorlog voortduurde en niet al binnen een paar maanden was beslecht, zoals sommige partijen hadden verwacht.

Mata Hari reisde vanuit het neutrale Nederland een paar keer naar Parijs om haar bezittingen op te halen, en vestigde zich ten slotte in Den Haag. Parijs, haar grote liefde, was nu de hoofdstad van een land in oorlog en waakte daarom angstvallig over zijn veiligheid. Er gingen de wildste geruchten over spionage en desertie aan het front. Bij een van haar latere bezoeken aan Parijs vond ze de liefde van haar leven, een Russische officier die Vladimir Masloff heette. 'Vadim’, zoals hij meestal werd genoemd, was pas eenentwintig toen hij de veertigjarige Mata Hari ontmoette. Hij voelde zich vooral gevleid door de aandacht van deze vrouw, die in het mondaine Parijs nog altijd een zekere reputatie had, ook al was de glans daarvan gedoofd.

Het danskostuum

2011-11-21T02:32:00.000-08:00

Hoewel Mata Hari bij haar eerste optreden in het Musée Guimet gebruik maakte van een kostuum uit de collectie van het museum, ging het daarbij niet om een echt oud of Oosters kledingstuk. Sajins, de restaurateur van het museum, ontwierp ook zaken op basis van voorbeelden of zelfs naar de mode van die tijd. Dat laatste was het geval met het kostuum van Mata Hari.

Er bestond namelijk al een 'Oosterse' mode voor danseressen voordat Mata Hari daarmee voor het voetlicht trad. Voor een deel was de kleding terug te voeren op danseressen die in het voorafgaande decennium furore hadden gemaakt, zoals Little Egypt, een artiestennaam die merkwaardig genoeg door twee danseressen werd gebruikt: Farida Spyropoulos en Ashea Wabe. Zij introduceerden de populaire variant van de buikdans, met een kostuum dat bestond uit een golvende rok en een brassière, die de buik vrij liet. Tegelijkertijd kwamen ook de kegelvormige, losse cups in zwang bij wijze van beha, vooral op het podium en op zwoele Franse ansichtkaarten, die toen het modebeeld bepaalden zoals film en televisie dat later zouden doen

Deze combinatie van een pseudo-Oosterse stijl en losse cups vormde de basis voor Mata Hari's kostuum, dat nog uitdagender was. Karakteristiek waren niet alleen de laag uitgesneden rok met de V-vormige verdieping van de buik, maar ook de metalen borstplaten van de brassière. Het idee voor deze metalen cups was niet nieuw, maar er zijn aanwijzingen dat Sajins de metalen, met sierstenen afgezette beha zelf heeft ontworpen op basis van een ceremonieel mannelijk krijgstenue uit Indo-China. Dit extra accent op het metaal voor de borsten en om de heupen kwam stoer en provocerend over. Het gaf Mata Hari een agressievere uitstraling dan haar voorgangsters. Overigens droeg ze wel een linnen beha onder het metaal.

Hoewel Sajins een belangrijk aandeel had in het ontwerp van het kostuum, drukte Margreet Zelle natuurlijk ook haar eigen stempel op de details en vormgeving. Voor een deel liet ze zich daarbij inspireren door de wajangspelen die ze uit Indië kende. Het eindresultaat, zoals ze ermee op het podium verscheen in het Musée Guimet, was adembenemend - vooral ook door het talent van Griet Zelle zelf, laten we dat niet vergeten. Ze kwam op met een gouden hoofdband, versierd met parels, losjes gebaseerd op een Javaanse stijl. Behalve de opvallende metalen brassière droeg ze een aantal doorschijnende sluiers of slendangs, gedeeltelijk om haar schouders, bovenlijf en heupen geslagen, deels afhangend tot op de grond. Als sieraden had ze gekozen voor grote, rinkelende oorbellen, een halssnoer, exotische armbanden om haar pols en bovenarm. Ze danste blootsvoets en de sluiers konden haar - vermeende? - naaktheid nauwelijks verhullen. De Oosterse sfeer die ze creëerde en het handig gekozen verhaal dat ze vertelde legitimeerden de dans, die een ware sensatie veroorzaakte. De kranten beloonden haar met lovende kritieken.

In de loop van haar carrière heeft ze het ontwerp van haar kostuum regelmatig aangepast, maar de basis veranderde nauwelijks en werd op grote schaal door anderen geïmiteerd, zodanig dat Mata Hari op een gegeven moment besloot een heel andere richting in te slaan en zich te presenteren als Spaanse danseres. Na haar dood voor het vuurpeloton had ze grote schulden, mede door het feit dat ze was veroordeeld de proceskosten te betalen. Om die schulden te kunnen voldoen werden haar bezittingen geveild en over de wereld verspreid. Ook haar kostuums, voorzover nog aanwezig, ondergingen dat lot.

Enige tijd geleden dook er een jurk van Mata Hari op, die door een gelukkig toeval in bezit kwam van het Fries Museum in Leeuwarden, dat een speciale Mata Hari Zaal aan de danseres en spionne heeft gewijd. Het kostuum had jaren in een kist gelegen, en hoewel het materieel niet zoveel voorstelt, was het toch een vondst waaraan een grote symbolische waarde kleefde. Compleet was het zeker niet: twee metalen cups van Mata Hari's brassière, en een hoofdtooi. Op dat moment was het eigendom van een Canadese, Joyce Chorney uit Vancouver, die het zelf in 1986 op de kop had getikt bij het bekende veilinghuis Sotheby's in Londen. Mrs. Chorney had een restaurant in Vancouver dat 'Mata Hari' heette. Daarom kreeg ze op een gegeven moment een tip van iemand dat er bij Sotheby's een dansjurk van Mata Hari zou worden geveild. Mrs. Chorney deed een bod, dat echter te laag bleek te zijn. Een andere bieder ging er overheen.

Blijkbaar ging die koop niet door, want Mrs. Chorney werd alsnog door het veilinghuis gebeld en kon voor een geringe verhoging het kostuum kopen. De cups en de hoofdtooi kregen een plaatsje in het restaurant en verdwenen in een kist toen de eetgelegenheid definitief zijn deuren sloot. Uiteindelijk besloot Mrs. Chorney het van de hand te doen. Ze kende de stichting Mata Hari en vond dat het kostuum in Leeuwarden thuishoorde. Zoals gezegd was het ensemble allesbehalve compleet. Waar de rest was gebleven is niet bekend. Of het authentiek is? Sotheby's dacht van wel, maar het blijft natuurlijk moeilijk om uitspraken te doen over de mythische kledij van een legendarische danseres.

De entree van Mata Hari

2011-11-20T11:18:00.001-08:00

Op 13 maart 1905 debuteerde een nieuwe danseres in het Parijse Musée Guimet, waar ze een oosterse, 'hindoestaanse’ dans uitvoerde onder de naam Mata Hari (Maleis voor ‘oog van de dag’, de zon). Het optreden veroorzaakte een sensatie. Op het provisorische toneel was een groot beeld van de vierarmige hindoegod Shiva opgesteld, met een schaal brandende olie aan zijn voeten. Mata Hari had zich uitgedost met attributen die ze in de collectie van het museum had gevonden, zoals het kostuum en de (met watten gevoerde) koperen platen voor haar borsten.

Ze werd omringd door vier andere danseressen die naar de gunsten van Shiva dongen maar nederig het hoofd moesten buigen voor de verleidingskunst van Mata Hari, die alle aandacht van de god - en het publiek - op zich wist te vestigen. Ze droeg glinsterende arm- en enkelbanden van het museum, en om haar middel een met edelstenen ingelegde Indiase gordel, die een doorschijnen gewaad van sluiers op zijn plaats hield. In de loop van de dans wierp ze steeds meer sluiers af om de god te verleiden, totdat ten slotte alle verlichting in de zaal werd gedoofd en alleen de flakkerende olielamp nog Shiva’s gelaat bescheen, terwijl Mata Hari, met haar rug naar het publiek, kronkelend in silhouet, haar begeerte naar haar goddelijke geliefde uitbeeldde. De vier andere danseresjes zongen een lied van jaloezie.

Mata Hari draaide zuchtend met haar heupen, tot ze voldaan voorover zakte, met haar voorhoofd tegen Shiva’s voeten. Een van haar collegaatjes trippelde sierlijk op haar toe en gooide een mantel van goudlamé over haar heen, voordat Mata Hari zich verhief en het applaus van het publiek in ontvangst nam. Ze kreeg een staande ovatie voor haar buitengewone optreden. Mata Hari en haar oosterse dans waren een doorslaand succes in het Parijs van la belle epoque en ze werd overal uitgenodigd om op te treden, niet alleen in de beslotenheid van de salons, maar ook in grotere theaters, zowel in Frankrijk als daarbuiten.

Haar triomftocht bracht haar naar Spanje, Monte Carlo en Duitsland. Haar dans was een subtiele striptease, hoewel ze zich maar zelden helemaal naakt liet zien. Dat gebeurde uitsluitend in besloten kring, als er extra voor werd betaald of er belangrijke mensen aanwezig waren die haar carrière vooruit konden helpen. Soms droeg ze ook een vleeskleurige maillot, die de suggestie van naaktheid wekte zonder haar schaamstreek te ontbloten.

Natuurlijk werd ze door journalisten en anderen uitvoerig over haar achtergrond ondervraagd. Om de illusie in stand te houden beweerde Mata Hari dat ze een Indiase was, dochter van een tempeldanseres, die met een westerse officier, Rudolf MacLeod, naar Europa was gekomen. Op dat thema verzon ze nog wat variaties, die door veel mensen voor zoete koek werden geslikt. In het Frankrijk van die tijd was immers nog niet zoveel bekend over het hindoeïsme en de Indiase cultuur. Bovendien wilde het publiek graag in het sprookje geloven.

'Mijn dans is een heilig vers,' verklaarde Mata Hari. 'Elke beweging is een woord, en samen vormen die woorden een gedicht dat door muziek wordt onderstreept. De tempel waar ik dans kan exact worden weergegeven of symbolisch worden aangeduid. Want ik ben zélf die tempel. Alle echte tempeldansen zijn godsdienstig van aard en trachten met hun poses en gebaren de wetten van de heilige teksten uit te beelden.’ Sommige kranten twijfelden wel, maar maakte dit soort verhalen Mata Hari tot een leugenaarster? Dat is betrekkelijk. Natuurlijk sprak ze niet de waarheid. Maar wat ze zei, hield verband met haar optreden en kan met recht als een onderdeel daarvan worden beschouwd.

Want op het toneel of daarbuiten, Margreet Zelle bleef acteren, nu ze haar ware roeping had gevonden en de wereld aan haar voeten lag.

De scheiding

2011-11-20T11:17:00.000-08:00

Daarna volgde een zware tijd. Sommige stellen die van elkaar zijn vervreemd worden weer bijeengebracht door een gezamenlijk verdriet. Bij MacLeod en Griet was dat niet het geval. Bij hen werd de kloof alleen maar groter. Griet trok zich in zichzelf terug. MacLeod werd weer overgeplaatst naar Java, waar hij meer ging drinken en zijn verdriet en agressie soms op Griet botvierde. Hij gaf haar de schuld van de dood van zijn zoon. Toen Griet de eerste klap had verwerkt, zocht ze troost in de heilige hindoe-geschriften van het gebied, die haar de kans boden om weg te dromen in een wereld die totaal verschilde van haar eigen zwarte werkelijkheid.

Maar haar weerstand verzwakte en ze kreeg tyfus. In haar koortsige dromen verbeeldde ze zich soms dat de goden en godinnen van het hindoeïsme aan haar verschenen. De schaarse momenten dat ze helder was hoorde ze MacLeod foeteren. 'Een dure zaak, die ziekte van jou: vijf flessen melk per dag, voor een gulden per fles.' Ten slotte kwam Griet er weer bovenop, maar haar huwelijk met MacLeod leek niet meer te redden. Ze kon zijn kilte tegenover haar niet langer verdragen. Overigens verdient hun verhouding een kanttekening. In veel biografieën wordt MacLeod afgeschilderd als een dronken bruut. Ongetwijfeld is hij soms zijn boekje te buiten gegaan. Aan de andere kant heeft Griet dat vermoedelijk ook uitgelokt. MacLeod was een bezorgde vader voor zijn kinderen en probeerde zijn financiën op orde te houden, terwijl Griet veel te gemakkelijk geld uitgaf. Ze had een grillig, koppig en behaagziek karakter.

De waarheid was dat het huwelijk vanaf het eerste begin weinig kans had, ondanks de geforceerd ‘hartstochtelijke’ brieven die ze elkaar in het begin nog stuurden. MacLeod zocht een vrouw om zijn eenzaamheid op te heffen en hem te verzorgen. Griet wilde ontsnappen aan een onzeker bestaan. Voor beiden was het een zakelijke oplossing die in praktijk, zoals zo vaak, niet werkte.

Inmiddels was de negentiende eeuw overgegaan in de twintigste. Het was een spannende tijd en Griet had het gevoel dat die nieuwe wereld aan haar voorbij ging zolang ze somber in haar huis op Java zat. Ze schreef brieven aan haar vader en haar schoonzus met het verzoek om haar geld te sturen voor de terugreis naar Europa. Maar haar familie reageerde afwijzend en vond dat ze zich moest schikken in haar lot als gehoorzame huisvrouw en moeder. De ruzies tussen MacLeod en Griet gingen door, totdat het ten slotte MacLeod zelf was die besloot dat hij terug wilde naar Europa. Hij werd al wat ouder en zag geen toekomst meer voor zichzelf in Indië. Griet kon haar geluk niet op. Hoeveel ze ook van Indië hield, ze was blij dat ze weer naar Nederland vertrokken. Maar kort na hun aankomst in Amsterdam ging het weer fout. Griet vluchtte met haar dochtertje. In die tijd was het een schandaal als een vrouw echtscheiding aanvroeg, maar toch diende Griet bij de rechtbank in Amsterdam een verzoek in om het huwelijk te ontbinden.

De rechter sprak een scheiding uit van tafel en bed. Griet kreeg de voogdij over Non en MacLeod moest haar honderd gulden per maand alimentatie betalen voor haar eigen onderhoud en dat van haar dochter. Maar toen het op betalen aankwam, bleef hij in gebreke, met het argument dat hij zelf aan de bedelstaf was geraakt en geen geld meer had. Tegelijkertijd plaatste hij een vernederende annonce in de krant waarin hij winkeliers verzocht geen goederen meer aan zijn ex-vrouw te leveren. Hij strooide het praatje rond dat Griet niet deugde en hem had verlaten. Zonder geld was Griet wel gedwongen naar werk om te zien. Maar dat viel niet mee. Toen haar pogingen strandden, wilde ze Non niet het slachtoffer laten worden en bracht ze haar met grote tegenzin weer bij MacLeod onder.

Een tijdlang leefde ze van de liefdadigheid van familieleden, een situatie waarin ze steeds opnieuw terecht leek te komen en die ze niet langer accepteerde. Ze moest iets bedenken om uit de negatieve spiraal te komen. Al een tijdje had ze gedroomd over het leven in Parijs, waarover ze spannende berichten had gehoord. Misschien zou ze daar meer kans hebben een eigen bestaan op te bouwen, ver van de benepen opvattingen en kritische commentaren van het kleinsteedse Holland. Ten slotte wist ze genoeg geld bijeen te schrapen voor de reis naar Frankrijk. Parijs was inderdaad zo levendig en schitterend als ze zich had voorgesteld, maar het lukte haar niet om werk te vinden in het theater of als model. Met een gebroken hart was ze ten slotte gedwongen naar Nederland terug te gaan. Griet dreigde de moed te verliezen. Ze kende geen vak, ze had geen man en geen kind meer, en niemand gaf haar werk.

Hoe moest ze in haar onderhoud voorzien? Ze kon toch niet de rest van haar leven op de liefdadigheid van familie en kennissen parasiteren? Nederland maakte haar somber en moedeloos. Lag haar toekomst dan toch in Parijs? In haar wanhoop klampte ze zich vast aan de enige droom die ze nog had.

Naar Indië

2011-11-20T11:14:00.000-08:00

Griet, MacLeod en de kleine Norman John reisden naar Abawara, een stadje midden op Java. Griet werd meteen verliefd op de omgeving: de weelderige natuur, de prachtige vergezichten en de betoverende kleuren. Ook de gratie van de bevolking sprak haar aan. In tegenstelling tot de meeste andere echtgenotes van militairen was ze geïnteresseerd in de kleding en gebruiken van de 'inlanders’ en ging ze zelf ook sarongs dragen.

Maar ondanks de nieuwe omstandigheden veranderde er niet veel aan haar huwelijk. Ze hadden hun problemen meegenomen naar Indië. Rudolf trok zich weinig van Griet aan, maar ontstak in woede zodra een andere man interesse in haar toonde, al was het maar beleefde belangstelling. In een van haar brieven schreef ze dat Rudolf geen mooie jurken voor haar wilde kopen omdat ze dan te aantrekkelijk werd voor andere mannen. Misschien speelde dat een rol, maar Rudolfs geldgebrek was vermoedelijk een nog belangrijker reden. De MacLeods nodigden regelmatig andere leden van de koloniale militaire en bestuurlijke elite uit - een verplichting waaraan ze zich moeilijk konden onttrekken - en bovendien gaf Rudolf te veel geld uit aan zaken waar zijn vrouw liever de ogen voor sloot. Dat ze als reactie wel eens met andere officieren flirtte, was begrijpelijk, hoewel dat niet veel voorstelde. Daarvoor was de atmosfeer ook in het verre Indië te burgerlijk en te benepen.

Buitenechtelijke affaires tussen officieren en echtgenotes van hun collega’s waren een zeldzaamheid, ondanks de suggestie die soms in romans of brieven wordt gewekt. De heren zochten hun pleziertjes vooral bij inlandse meisjes. Dat was een situatie die weliswaar niet werd aangemoedigd, maar wel getolereerd. De fout die Rudolf maakte was dat hij, ook door drank en frustratie over zijn gebrek aan vooruitzichten, zich vaak onredelijk gedroeg tegenover zijn personeel. Zijn vrouw schoffeerde hij door openlijk een Indisch meisje als concubine te nemen en haar protesten de kop in te drukken met het argument dat zoiets gebruikelijk was in de koloniën. Daar vergiste hij zich in.

Het mocht gebruikelijk zijn, mits de vereiste discretie in acht werd genomen. Op deze manier vernederde hij ook de Indische bedienden. Rudolf onderhield nog steeds echtelijke relaties met Griet, die in verwachting raakte van haar tweede kind. Haar zwangerschap viel grotendeels samen met de gevreesde moessontijd op Java, waarin het vaak dagenlang stortregende en de wegen veranderden in modderstromen die alle verkeer onmogelijk maakten. Gefrustreerd, verveeld en dikwijls depressief zat Griet gevangen in haar eigen huis. Waarschijnlijk om zijn vrouw alle kans op contact te ontnemen verbood Rudolf haar zelfs om Maleis te leren, maar Griet trok zich daar niets van aan. Zoals veel dingen in Indië had ook de melodieuze taal van het land haar belangstelling.

Op 2 mei 1898 werd het tweede kind geboren. Als Griet al had gehoopt dat die geboorte hun huwelijk een nieuwe impuls zou geven, kwam ze bedrogen uit. MacLeod was blij met de baby, maar teleurgesteld dat het een dochter was. Hij noemde haar Jeanne Louise, naar zijn zuster, maar in de familiekring kreeg ze de koosnaam Non, Maleis voor 'meisje’. Na verloop van een jaar werd MacLeod overgeplaatst naar Medan op Sumatra. Hij kon zijn gezin niet onmiddellijk meenemen en zou hen pas later laten overkomen. Voorlopig werden zijn vrouw, zijn zoontje en de baby ondergebracht bij de administrateur. Opnieuw was Griet gedwongen bij iemand anders in te wonen en voelde ze zich een vreemde.

De betalingen die MacLeod zou sturen voor haar onderhoud lieten op zich wachten, waardoor ze zich extra schuldig voelde, als een klaploper. Ook dat gevoel had echo’s uit haar tienerjaren. Alleen had ze nu twee kinderen om voor te zorgen. Ondanks haar huwelijksproblemen was het daarom een opluchting toen MacLeod haar en de kinderen eindelijk liet overkomen naar zijn huis in Medan. Inmiddels was hij garnizoenscommandant en kon hij beschikken over een ruime, goedgebouwde woning. Als echtgenote van de commandant was het Griets plaats om als gastvrouw te fungeren op dure feestjes, een taak waarvan ze zich met verve kweet.

In haar kleine koninkrijk regeerde ze nu als een vorstin en kon ze zich ontwikkelen tot een toonbeeld van schoonheid en gratie, gekleed in de laatste mode uit Amsterdam. Dankzij haar goede taalgevoel en de Duitse contacten uit haar jeugd kon ze buitenlandse bezoekers ontvangen in het Duits of wat school-Frans, terwijl ze het personeel in het Maleis toesprak. Ze speelde zelfs piano en ze danste, zoals ze van jongs af aan had gedaan. MacLeod kreeg meer respect voor haar en het huwelijk leek in rustiger vaarwater te komen. Totdat de nacht van de 27ste juni 1899 aanbrak en hun hele wereld instortte. Griet was al naar bed toen ze werd gewekt door gegil uit de kinderkamer.

In paniek rende ze erheen. De stank van braaksel sloeg haar tegemoet. Norman John en Non waren doodziek, hun braaksel had een vreemde zwarte kleur, en ze hadden vreselijke kramp. Doodsbang klemde Griet de arme kinderen tegen zich aan, terwijl MacLeod het huis uit rende, op zoek naar een arts. Maar tegen de tijd dat de dokter arriveerde was Norman John al dood. De arts nam de zieke Non uit de armen van zijn moeder om haar naar het ziekenhuis te brengen. Gelukkig overleefde ze de aanval en kwam ze er weer bovenop. Er gingen allerlei geruchten over de dood van Norman John, maar vermoedelijk waren beide kinderen vergiftigd. Hoe en door wie dat was gebeurd, werd nooit duidelijk, maar de meest aannemelijke verklaring was een wraakneming uit Indische kring voor het gedrag van Rudolf MacLeod.

Een grote fantasie

2011-11-20T11:12:00.000-08:00

Al vanaf haar vroegste jeugd was Margreet Zelle behept met een groot gevoel voor dramatiek en een levendige fantasie. Een van haar schoolvriendinnen herinnerde zich dat ze op de sterfdag van Griets moeder pianoklanken uit het huis had gehoord. Toen ze Griet daar later naar vroeg, antwoordde die dramatisch: 'Ja, dat was ik. Ik moest wel spelen. Vanwege de pijn. De pijn!' Wat later, toen Griet al op de kweekschool in Leiden zat, drongen er berichten tot Leeuwarden door dat Griet op school beweerde dat ze de dochter van een barones zou zijn. Nou ja, haar vader had in Leeuwarden altijd bekend gestaan als 'de Baron', hoe spottend dat ook was bedoeld.

Maar ook op de lagere en middelbare school was ze een opvallend meisje. Ze kleedde zich anders dan haar vriendinnen, met veel meer durf (zonder zich iets van de roddels aan te trekken), en ze hield allerlei verhalen, waar haar klasgenootjes weleens om moesten lachen, maar stiekem ook van onder de indruk waren. In Griets latere leven als Mata Hari ging ze daarmee door. Bekend zijn de wilde verhalen die ze aan journalisten en bewonderaars over haar 'Oosterse' achtergrond vertelde en die voortdurend wisselden met haar stemming en de omstandigheden. Waar kwamen die verhalen vandaan?

De suggestie wordt gewekt dat Mata Hari een fantaste was, met een dikke duim. Natuurlijk is dat zo. Maar zelfs een dikke duim moet worden gevoed, dus waar haalde ze haar inspiratie vandaan? Immers, we spreken over een tijd zonder radio, televisie, en feitelijk ook zonder film, hoewel dat nieuwe fenomeen steeds meer aandacht kreeg. De verhalen van Griet Zelle waren gebaseerd op boeken. Een aantal keren heeft ze daar iets over gezegd, niet alleen in het dubieuze interview met Priem, maar ook bij andere gelegenheden.

Mata Hari las veel. O, geen literatuur met een hoofdletter, maar romantische boeken die haar gevoel voor avontuur aanspraken. Een schrijfster die ze enkele malen noemde was Gyp (Sibylle Gabrielle de Mirabeau, gravin van Martel en Janville), auteur van enigszins gewaagde romans, die in Frankrijk een groot succes waren maar in Nederland te pikant werden bevonden. Gyp schreef niet alleen spannende boeken, maar had zelf ook een roerig leven, wat Mata Hari wel aansprak. Ook in haar jeugd had Griet altijd gelezen, vooral in haar periode in Den Haag, na haar mislukte opleiding in Leiden, toen ze weinig omhanden had en vage plannen voor een huwelijk begon te koesteren. Geld bezat ze nauwelijks, dus doodde ze de tijd vooral met wandelen en het lezen van ontspanningslectuur.

Ze leefde in de tijd van de 'dime novel' of 'stuiversroman', zoals het toen heette. We kunnen ons dat nauwelijks meer voorstellen, maar dit was een gigantische industrie, waarvan we tegenwoordig nog het restantje meemaken met de tijdschriftenromans in de rekken van de supermarkt. Zo omstreeks 1900 beleefden deze goedkoop ingebonden romans hun hoogtepunt. Bovendien waren ze een lang leven beschoren, omdat particuliere leesbibliotheken de losse nummers inbonden en voor een paar centen aan liefhebbers verhuurden. Alle genres waren vertegenwoordigd, van detectives tot griezelverhalen, van westerns tot keukenmeidenromans. Het waren de soaps van die tijd, die vaak ook allerlei achtergrondinformatie bevatten over verre landen en andere culturen. De auteurs opereerden onder tientallen schuilnamen en verdienden er een aardige boterham mee.

Uit de stuiverromans en haar eigen ervaringen in Indië haalde Mata Hari de inspiratie voor de verhalen over haar achtergrond, die nogal eens veranderden, afhankelijk van haar eigen ideeën en wat ze vermoedde dat journalisten en het publiek wilden horen: 'Ik ben een dochter van het Oosten. Ik ben geboren in het zuiden van Indië, aan de kust van Malawan, in de tempelstad Jasnapat, als dochter van een geslacht dat al eeuwen tot de heilige kaste van de Brahmanen behoorde. Mijn vader, een man met een vroom en zuiver hart, werd Assurvad genoemd, wat in de taal van het Oosten zoveel betekent als 'Gods genade'. Mijn moeder was een beroemde bajadère in de tempel van Shiva, maar ze stierf al jong, zestien jaren oud slechts, in het kraambed toen ze van mij beviel.

Nadat ze een passende crematie had gekregen van de priesters van de tempel, werd ik door hen geadopteerd als Mata Hari, 'Oog van de ochtendstond', zonnegloed van de dag. En zo, als onschuldig kind, groeide ik op in de beschutting van de pagodes, waar de priesters mij de rituelen leerden van de heilige dans, zoals ooit mijn moeder de goden had behaagd. Uit mijn vroegste jeugd herinner ik mij weinig anders dan de discipline van de dans, die mij deed dromen en verlangen. Toen ik de leeftijd bereikte waarop een meisje in Indië tot vrouw wordt verklaard, zagen de priesters in mij de incarnatie van een oude ziel en droegen mij op aan Shiva in een ritueel van liefde en geloof, dat zich uitstrekte tot diep in de nacht van de eerste lentedag.

En zo, op de bruinstenen treden van het heilig altaar, vond ik mijn bestemming en danste ik, zestien jaar oud, naakt voor de priesters en radjah's aan de oevers van de heilige rivier...' Enzovoort, met allerlei variaties, nieuwe namen en verzonnen adjectieven. In Parijs wist toch niemand het verschil tussen Nederlands en Brits Indië, tussen de cultuur van Java en die van India. Maar misschien nog interessanter is de herkomst van sommige brieven. Zo is er een vurige brief bekend van de jonge Griet Zelle, vlak voor haar huwelijk met Rudolf MacLeod, waarin ze hem dingen schrijft als: 'Je vraagt me of ik lust in dwaasheden heb? Nu, Johnnie, liever tien dan één. Ga je gang maar, over een paar weken ben ik toch je vrouwtje. Het is zo leuk dat wij beiden hetzelfde vurige temperament hebben.'

En zo gaat dat nog even door. In dezelfde stijl zijn er nog andere brieven overgeleverd. Alleen... Griet heeft die brieven nooit zelf bedacht. Ze zijn letterlijk gekopieerd uit een colportageroman van de Achterhoekse schrijfster Fien Waalkens, die net als veel auteurs in die tijd tientallen schuilnamen had, zoals 'Darius' en 'Marceline Malherbe'. Een van haar titels was 'Het huis Cayenne', een brievenroman, waaruit Griet Zelle dankbaar haar liefdesbrieven overschreef. Ook van een andere, Franse brief aan een 'geliefde' bleek recent dat hij letterlijk uit een andere bron afkomstig is.

De veronderstelling lijkt dan ook gewettigd dat zowel Griet Zelle als Mata Hari niet eens de tijd nam om haar vurige epistels zelf te schrijven (hoewel ze verbaal voldoende begaafd was). Dat werpt een nieuw licht op haar relaties en haar reputatie als 'courtisane'. Al haar citaten over liefdesaffaires hoorden slechts bij haar erotische imago, een vorm van publiciteit waar ze intuïtief bijzonder bedreven in was. Een van de vele rollen waarachter ze zich verschool. In de praktijk was de omgang met oudere heren een makkelijke manier om aan geld te komen. Maar of haar persoonlijke gevoelens erbij betrokken waren? Nee. Die lagen uitsluitend bij het toneel.

Geleend geld

2011-11-20T11:08:00.000-08:00

Al voor hun vertrek naar Indië dienden de eerste geldzorgen van het echtpaar zich aan. Waarschijnlijk had Griet te hoge verwachtingen van het traktement van een beroepsofficier in MacLeods positie. Hij had een vast inkomen, wat in die tijd al een voorrecht was – en een van de belangrijkste redenen waarom Griet juist hem had gekozen. Maar ze leefde in de veronderstelling dat haar oudere echtgenoot, juist vanwege zijn leeftijd, inmiddels over een redelijk kapitaal zou beschikken om haar te kunnen onderhouden in de stijl waar ze van droomde. Ondanks de vurige brieven die Griet haar toekomstige echtgenoot stuurde (grotendeels overgeschreven uit liefdesromans uit die tijd, want zo hevig was haar passie niet), probeerde ze vooral hoogte te krijgen van zijn financiële situatie. Het is niet duidelijk of MacLeod hier open over was, of dat hij een veel te rooskleurig beeld schilderde.

In elk geval raakte hij al spoedig in financiële problemen. Niet alleen verwachtte Griet dat ze in stijl werd onderhouden, maar ook Rudolf zelf weigerde de oude gewoonten van zijn vrijgezellenbestaan op te geven. Hij ging nog graag met zijn vrienden uit, en ondanks zijn nieuwe status als gehuwd man bleef hij geïnteresseerd in andere vrouwen. Zo zou hij zich, althans volgens zijn schoonvader, ’s winters hebben geamuseerd met de ‘dames van de IJsclub’. Een van de gevolgen op de lange duur was dat MacLeod jaren later, toen de scheiding werd uitgesproken, niet in staat was aan zijn alimentatieverplichtingen te voldoen – ook een reden waarom Griet uiteindelijk naar Parijs vertrok.

Eén ding had Griet overigens goed ingeschat, en ook dat speelde een voorname rol in haar besluit om met MacLeod te trouwen. De familie MacLeod had goede connecties, en voor een eenvoudig meisje uit Leeuwarden betekende dat een flinke stap omhoog op de sociale ladder, zoals haar bedoeling was. Het pasgetrouwde stel werd bijvoorbeeld in april 1896 uitgenodigd voor een receptie op het koninklijk paleis, gegeven door regentes Emma, ter gelegenheid van de zestiende verjaardag van de jonge koningin Wilhelmina. Dat waren gelegenheden waar Griet voor leefde en waar ze naar uitkeek.

Maar status kost geld, en geld bleef een probleem. Over de schulden van het echtpaar deden veel geruchten de ronde, maar er is nooit veel op papier gezet, behalve in één geval, dat wel is gedocumenteerd, omdat de schuldbekentenis later is teruggevonden. Het ging om een bedrag van ongeveer drieduizend gulden, in die tijd een behoorlijke som, die gelijk stond aan een half jaarsalaris van een officier in het Nederlands-Indisch leger. Het geld was de MacLeods geleend door N.A. Calisch, voorzitter van het uitvoerend comité van de Wereldtentoonstelling voor het Hotel- en Reiswezen in Amsterdam, die van mei tot oktober 1895 in Amsterdam werd gehouden. Rudolf en Griet waren via een wederzijdse relatie door Calisch uitgenodigd voor deze tentoonstelling, een groots evenement met bijzondere projecten en constructies waaraan lange tijd was gewerkt.

In de ‘autobiografie’ van zijn dochter suggereert Adam Zelle dat Griet door MacLeod zou zijn gedwongen haar charmes aan te wenden om Calisch tot de lening te bewegen. Er is geen enkel bewijs voor deze aantijging aan Rudolfs adres, en bovendien zou Griet zich niet door anderen op die manier laten manipuleren.

Calisch liet haar wel kennismaken met een nieuw fenomeen dat uit Parijs was overgewaaid: het cabaret. Tijdens de tentoonstelling voor het reiswezen werd in de Quellijnstraat - in de wijk die later bekend werd als De Pijp - door een Duitse uitbater een nachtsociëteit geopend: Het Wapen van Habsburg. Ene Eduard Jacobs kreeg hier een contract. Jacobs (1868-1914), afkomstig uit een muzikale joodse familie, werkte tot 1890 in de diamantindustrie, maar was een goed pianist en hield zich daarnaast ook bezig met het schrijven en zingen van liedjes. Diamantwerkers behoorden tot de eerste socialisten, een kritische houding die ook in Jacobs’ liedjes naar voren kwam. Als jongeman van 22 vertrok Jacobs naar Parijs, waar hij werk vond als pianist in het variété. Hier maakte hij kennis met het ‘cabaret artistique’. Terug in Nederland werkte hij aanvankelijk nog als pianoleraar, totdat hij zijn kans kreeg in Het Wapen van Habsburg. Daar ontwikkelde hij zich tot Nederlands eerste ‘protestzanger’.

Op uitnodiging van Calisch bezocht Griet MacLeod-Zelle met een klein gezelschap de sociëteit in de Quellijnstraat. De benaming ‘cabaret’ is feitelijk te groots voor het optreden van Eduard Jacobs. Hij zong zijn liedjes met doordringende stem, staande achter de piano, terwijl het publiek gewoon aan tafeltjes zat en een consumptie nuttigde. Het was zeker geen optreden dat Griets gevoel voor theater aansprak, maar wel haar aandacht trok door de gedurfde manier waarop Jacobs zijn publiek tegemoet trad. Later ging ze nog eens kijken, samen met MacLeod, die niet onder de indruk was en de man een brutale vlerk vond. Juist die brutaliteit maakte bij Griet een vonk wakker. Het was ook niet zonder reden dat ze jaren later, terug uit Indië na een mislukt huwelijk, zou aankloppen bij Koos Speenhoff, een andere vroege grootheid van het Nederlandse cabaret.

De reden waarom Calisch bereid was MacLeod een aanzienlijk bedrag te lenen had vermoedelijk te maken met zijn familieconnecties en het voorstel van MacLeod om bij zijn terugkeer naar Indië te bemiddelen bij zakelijke transacties. Calisch zag het geld dus als een goede investering.

Maar het huishouden van de MacLeods bleek financieel gezien een bodemloze put. Het volgende citaat van Griet Zelle komt dan ook authentiek over: ‘En toen dan de gêne werkelijk aan onze deur klopte, en wij gedwongen werden tot een uiterst bekrompen levenswijze, met al haar nasleep van gescharrel, dubbelzinnigheid en vergulde armoede, begonnen langzamerhand de schellen van voor mijne oogen weg te vallen.’ Griet stond weer met beide benen op de grond. De droom van een luxe leven was voorbij. Maar de geboorte van Norman John deed het huwelijk herleven, en het vertrek naar het magische Indië gaf haar nieuwe hoop.

De advertentie

2011-11-20T07:45:00.001-08:00

Ontredderd na haar conflict op school zocht Griet haar toevlucht bij haar oom, meneer Taconis, in het naburige Den Haag. Hij gaf haar onderdak, in ruil voor huishoudelijk werk. Griet probeerde zich nuttig te maken voor de familie die zo vriendelijk was geweest haar op te nemen. Maar ze was inmiddels achttien en begon aan een huwelijk te denken, als mogelijkheid om enigszins op eigen benen te staan. Opnieuw kreeg ze te horen dat haar kansen op de huwelijksmarkt werden belemmerd door haar lengte. Daar stond tegenover dat haar exotische uitstraling en haar ontegenzeggelijke charme voldoende moesten zijn om een geschikte kandidaat aan de haak te slaan. En zo geschiedde.

Dit is een van de vele momenten in het leven van Griet Zelle waarop biografen in verwarring raken en elkaar beginnen na te praten. Waarom zou een aantrekkelijke en charmante jonge vrouw uiteindelijk zijn getrouwd via een huwelijksadvertentie? Waarom ontmoette ze geen jongeman die haar hart bekoorde? Auteurs over Mata Hari bedienen zich van de vreemdste excuses, waarvan er één regelmatig terugkeert. Griet Zelle was te lang van postuur en had te kleine borsten. Daarom had ze geen kans op de huwelijksmarkt. Mata Hari, die geen man kon vinden... De waarheid, zoals zo vaak, is veel eenvoudiger. Griet Zelle koesterde weinig romantische gevoelens voor mannen. In haar hele loopbaan is nooit gebleken dat ze affectief gebonden was aan haar 'minnaars'. Als jong meisje had ze genoten van de aandacht van haar vader, die garant stond voor materiële welvaart. Toen hij failliet ging, was Griet diep teleurgesteld en ging ze op zoek naar andere mannen, die in de leemte konden voorzien.

De genegenheid van Mata Hari voor de mannen in haar leven is altijd zakelijk van aard geweest, nooit romantisch (afgezien van haar verliefdheid, als middelbare dame, op de jonge Vadim, maar ook daarbij zijn kanttekeningen te plaatsen). Verliefd zou ze dus niet worden, maar in de specifieke omstandigheden van haar tijd had ze een man nodig om haar het leven te geven dat ze wenste. En dus reageerde ze op een huwelijksadvertentie. Een zakelijke benadering, die niets te maken had met haar 'kleine borsten'.

Zodra Griet had besloten dat een huwelijk de oplossing was voor haar problemen, schreef ze op een annonce in de krant. 'Officier met verlof uit Indië zoekt meisje van lief karakter, met als doel een huwelijk aan te gaan.' De advertentie, en nog een andere in die stijl, was geplaatst door een vriend van Rudolf MacLeod, de betreffende officier, zonder diens medeweten. MacLeod was op dat moment 38, beroepsmilitair in het Nederlands-Indisch leger, had dapper gevochten en daarvoor een onderscheiding gekregen. Hij was een gespierde, forsgebouwde man met een witte snor met punten en een grote neus, die gebroken leek. Hij dronk te veel en leed aan suikerziekte en reumatiek. Die gezondheidsproblemen waren de reden waarom hij naar Nederland was teruggegaan. Zijn voorouders waren afkomstig uit Schotland, vandaar zijn naam, maar hij was Nederlander.

Hoewel MacLeod de advertentie niet zelf had geplaatst of er zelfs maar toestemming voor had gegeven, was de verstokte vrijgezel toch bereid tot een ontmoeting met de jeugdige Margaretha Zelle, die op de annonce had gereageerd. Ondanks het aanzienlijke leeftijdsverschil voelden ze zich toch tot elkaar aangetrokken. Misschien had Griet werkelijk een voorliefde voor uniformen, zoals ze ooit beweerde, en was ze onder de indruk van MacLeods militaire houding en alle onderscheidingen die hij droeg. Ook was het niet uitgesloten dat ze, als vaderskindje, een voorkeur voor oudere mannen had ontwikkeld. In elk geval vroeg de officier haar ten huwelijk, en Griet aarzelde niet.

Toch was er een probleem. Volgens de wet mochten meisjes trouwen vanaf hun zestiende, maar hadden ze tot hun dertigste toestemming van hun ouders nodig. Griet had eerst tegen Rudolph gezegd dat haar vader en moeder waren overleden, omdat ze zich schaamde voor de verarmde en verloederde man die haar vader nu was. Aan de andere kant had ze geen zin om tot haar dertigste te wachten met trouwen. Dus biechtte ze MacLeod haar leugentje op. Adam Zelle gaf toestemming voor het huwelijk van het paar, dat al drie maanden na de verloving zou worden voltrokken. Die korte verlovingstijd maakte de tongen los, vanwege het vermoeden van een zwangerschap, maar dat waren slechts loze geruchten. De bruiloft vond plaats op 11 juli 1895 en pas ruim een jaar later, op 30 januari 1897, werd hun eerste kind geboren, een zoon die Norman John heette. De haast waarmee het huwelijk was gesloten had dus andere redenen.

Er wordt gesuggereerd dat er sprake was van oprechte verliefdheid (die snel bekoelde), of juist van het tegendeel, een praktische overeenkomst, waardoor de knoop snel werd doorgehakt. Het laatste lijkt achteraf de meest logische verklaring. Nog voordat de kleine Norman goed en wel was geconcipieerd, ontstonden er al problemen. Rudolf bleek niet van zins zijn levenswijze als vrijgezel te veranderen, was tot laat in de avond op stap met vrienden en beleefde zijn genoegen aan andere vrouwen. Griet probeerde zich om het huishouden te bekommeren en een houding te vinden tegenover het gedrag van haar echtgenoot. Ze was getrouwd om niet langer afhankelijk te zijn van verre familie, maar door haar overhaaste besluit was ze nu beland in een situatie die nauwelijks beter was.

Van een gelijkwaardige relatie was geen sprake. Hoewel MacLeod zijn eigen pleziertjes najaagde, was hij jaloers op iedere man die Griet enige aandacht schonk of een complimentje maakte. Dat leidde nogal eens tot scènes en soms zelfs tot geweld. Ook Griets zwangerschap bracht geen verbetering in hun relatie. Inmiddels naderde het einde van zijn verlof en kondigde hij aan dat ze naar Indië moesten vertrekken. Tot zijn verbazing reageerde Griet positief op dat bericht, blij met die verandering van omgeving. Het kon alleen maar een verbetering zijn. Ze vond het ook interessant om naar de kolonie af te reizen, omdat sommige mensen hadden gesuggereerd dat ze misschien Indisch bloed had. Zin voor avontuur was haar niet vreemd, en een nieuwe horizon lonkte.

Het schandaal

2011-11-20T07:42:00.000-08:00

Het is een moment uit het leven van Mata Hari dat we, in verschillende versies, bij alle biografen tegenkomen. Het decor is een rustige namiddag op de kweekschool voor kleuterleidsters in Leiden. De meeste studentes, klaar met de lessen, zijn bezig met hun huiswerk of andere opdrachten, onder toezicht van de leraressen en enkele vrijwilligsters van de school.

Het is stil in de 'zalen' - zoals ze worden genoemd - als een van de leraressen opstaat om nog iets te vragen aan Wijbrandus Haanstra, de directeur, die bij het middagoverleg van de staf verstek heeft laten gaan. Op weg naar de kamer van de directeur komt ze een paar meisjes tegen, druk in gesprek, die zich naar het internaat haasten om zich op te frissen voor het gezamenlijke avondmaal. De voetstappen van de lerares worden gedempt door de loper in het midden van de gang als ze naar de directiekamer loopt en zachtjes aanklopt. De deur van directeur Haanstra staat meestal open, maar misschien heeft hij bezoek.

Als er op haar kloppen niet wordt gereageerd, opent de lerares de deur en werpt een blik naar binnen. Stokstijf blijft ze staan. Achter zijn bureau zit Wijbrandus Haanstra, in hemdsmouwen en met zijn boord half los. Op zijn knie, met één hand steunend op het bureau, zit de jeugdige Griet Zelle, die hem iets in het oor fluistert. Het lijfje van haar jurk is losgeknoopt en een van haar borsten lijkt half ontbloot. Haanstra laat zijn hoofd in Griets hals rusten, en de verbijsterde lerares ziet dat Griet haar vrije hand onder het bureau heeft. Zonder een woord te zeggen gooit de lerares de deur weer dicht en trekt zich in een leeg lokaal terug om te verwerken wat ze zojuist heeft gezien. Nog diezelfde avond overlegt ze met het bestuur van de school. De volgende morgen wordt Haanstra met haar beschuldiging geconfronteerd. Het wordt een moeilijk gesprek, waarvan de uitkomst bekend is. Haanstra's misstap zal voor één keer door de vingers worden gezien, en Griet Zelle wordt van school gestuurd. Daarmee is de kous af.

De vraag blijft: is het werkelijk zo gegaan? Het antwoord is nee. En waarom niet? De meeste biografen spreken er hun verbazing over uit dat Haanstra, een gehuwd man met kinderen, zomaar in zijn positie wordt gehandhaafd, terwijl Griet, die in de onbezonnenheid van haar jeugd toch minder te verwijten valt, alle schuld krijgt en met schande overladen van de school wordt verwijderd. De verklaring voor die merkwaardige afloop is simpel. Het hele incident heeft nooit plaatsgevonden. Haanstra heeft zich niet aan Griet vergrepen. En evenmin heeft Griet zich aan haar schoolhoofd opgedrongen. Laten we teruggaan naar het begin.

Wie was Wijbrandus Haanstra? Hij werd geboren op 2 december 1841 in Oosterwierum, een dorpje aan de zuidwestkant van Leeuwarden, waar zijn vader hoofdonderwijzer en organist van de dorpskerk was. Het gezin was groot en had het niet breed, maar Wijbrandus genoot van het leven op het platteland, dat hem een liefde voor de natuur bijbracht die heel belangrijk was voor de visie op het onderwijs die hij in zijn latere leven ontwikkelde. Aan de avondschool haalde hij zijn onderwijzersdiploma. Daarna werkte hij onder meer in IJlst, Strijen en Haarlem.

Veel gegevens over zijn persoonlijke leven zijn niet bekend, maar wel dat hij een groot bewonderaar was van Charles Dickens en de Max Havelaar van Multatuli. Later zou hij daarover praten met Griet Zelle en zo haar nieuwsgierigheid wekken naar Nederlandsch-Indië. Op een boekenmarkt kwam hij ooit drie boeken van Friedrich Fröbel tegen. De uitspraken en theorieën van Fröbel, de grote Duitse pedagoog, stemden Haanstra tot nadenken en wezen hem de weg naar de belangrijkste principes van zijn latere loopbaan als directeur van de Leidse Kweekschool voor Bewaarschoolhouderessen.

Pas later begon Haanstra met het schrijven van ruim dertig jaargangen van Het Maandblad voor het Onderwijs, inzonderheid de Bewaarschool, een blad dat hij grotendeels eigenhandig vulde. Haanstra was getrouwd en had drie zoons en een dochtertje. Het meisje stierf op vijfjarige leeftijd aan difterie, een zware slag voor haar vader, die haar dood maar moeilijk kon verwerken. Hij was een echte Fries en toonde altijd een bijzondere belangstelling voor studentes uit die provincie die de lange reis naar Leiden hadden aanvaard. Zo ook voor Griet Zelle. Daar kwam bij dat Griet bekend was in Oosterwierum, Haanstra's geboortedorp, omdat een dienstmeisje van de Zelles daar een nicht had wonen en Griet wel eens een middag meenam, vooral in de zomer, als het prettig was om de stad te ontvluchten. Dat schiep een extra band tussen de studente en de directeur. Griet voelde zich gevleid door Haanstra's aandacht, die niets onbetamelijks inhield. Hij had ook geen 'reputatie' op dat gebied.

Wat heeft zich precies afgespeeld tussen directeur en leerlinge? De school zelf heeft hier geen gegevens over. Het gemeentearchief van Leiden bezit wel een uitvoerige documentatie over de school, maar helaas ontbreken net de jaren 1890-1900, toen Griet Zelle hier het onderwijs volgde. Er zijn enkele brieven van oud-leerlingen, die elkaar gedeeltelijk tegenspreken, maar wel een globaal beeld schetsen. Belangrijker is echter de correspondentie van enkele leraressen die lid waren van een leescirkel en bibliotheek, en elkaar op de hoogte hielden toen een van hen een halfjaar bij een gastgezin in Wenen verbleef om daar muzieklessen te volgen. In veel biografieën lezen we dat Griet Zelle door de directeur naar een andere slaapzaal werd verwezen omdat ze te veel met de Leidse studenten zou flirten van achter haar raam. Een bizar verhaal. Niets immers hield Griet tegen om vanuit haar kamer aan de achterkant naar een raam aan de voorkant te lopen om met de heren studenten te flirten, als dat de werkelijke reden zou zijn geweest.

Uit de correspondentie van de leraressen blijkt iets anders. Terloops wordt opgemerkt dat Gryt (zo geschreven) naar een andere kamer is overgeplaatst omdat de meisjes 'te zeer op elkaar betrokken raakten'. Het ging dus om de onderlinge verhoudingen. Die verwijdering leidde tot een verontwaardigde reactie van Griet, niet tegenover de directeur, maar tegenover de huishoudelijke leiding van het internaat, met als gevolg dat ze uiteindelijk zelf haar koffers pakte en vertrok. Natuurlijk werd Haanstra niet berispt of ontslagen, want hij had er niets mee te maken, behalve dat hij waarschijnlijk heeft geprobeerd te bemiddelen. Later is hij ten onrechte de geschiedenis ingegaan als een schuinsmarcheerder.

De Leidse school

2011-11-20T07:34:00.000-08:00

Het kleuteronderwijs in Nederland stond in die tijd nog in de kinderschoenen. In Leiden was in 1867 een avondcursus van start gegaan voor ‘bewaarschoolhouderessen’, kleuterjuffen dus. Initiatiefneemster was mejuffrouw Louise Hardenberg, die zich met hart en ziel voor haar ideaal inzette. Ze was hoofd geweest van een kleuterschool in Goes, waar ze voldoende ervaring had opgedaan om jeugdige leraressen het vak te bij te brengen.

Naast juffrouw Hardenberg werd een onderwijzer uit Haarlem, Wijbrandus Haanstra, verzocht een deel van de lessen voor zijn rekening te nemen. Aanvankelijk werd lesgegeven in de kleuterschool aan het Rapenburg, waar de bankjes omhoog werden gekrikt voor de studentes, die uiteraard langer van postuur waren dan de kleuters die de klassen normaal bevolkten. De avondopleiding werd spoedig omgezet in een volwaardig dagprogramma. Dankzij particuliere giften konden extra lokalen worden gebouwd, uitsluitend bestemd voor de studentes om de lessen te volgen. Wat ze hadden geleerd werd vervolgens op de kleuterschool in praktijk gebracht.

In 1899 maakte juffrouw Hardenberg, die door de studentes dikwijls als een tweede moeder werd gezien, plaats voor haar zuster, mevrouw De Bock-Hardenberg, die tot 1914 naast Haanstra leiding zou geven aan de school en zich behalve om het onderwijs vooral ook om het welzijn van de meisjes bekommerde. Verder liet Haanstra zich assisteren door een team van leraressen, grotendeels door hemzelf opgeleide ex-studentes, doordrongen van de principes van de school. Andere oud-leerlingen zwermden uit over heel Nederland om de ideeën van de Leidse kweekschool te verbreiden en het kleuteronderwijs een nieuwe impuls te geven.

Toen de school groeide, werd Haanstra tot directeur benoemd, met juffrouw Hardenberg als zijn medewerkster. Het principe van de Leidse school kwam er, kort gezegd, op neer dat kleuters vooral door spelen moesten leren. Het onderwijs moest aansluiten op de spontane ontwikkeling van het kind. Deze benadering had veel succes, ook in het buitenland, zodat Haanstra op een gegeven moment zelfs een verzoek vanuit Antwerpen kreeg om een aantal meisjes in Leiden de opleiding te laten volgen. Juffrouw Hardenberg kreeg de zorg voor deze meisjes, en op het Rapenburg, naast de kweekschool zelf, werd een huis ingericht om de studentes onder te brengen. Dit was het begin van het internaat van de Leidse opleiding, waar meisjes uit het hele land, en zelfs uit Nederlands-Indië, een plek vonden. Dit internaat heeft nog jarenlang bestaan, tot in 1963.

De school zelf werkte jarenlang niet met vaste lesroosters, maar met schema’s en onderwerpen. Groepjes studentes verdiepten zich enkele weken in een bepaald thema. Die onderwerpen liepen uiteen van wetgeving tot handvaardigheid, maar het was vooral van belang dat de studentes zelf op ontdekkingsreis gingen. Daarbij werden ze intensief begeleid door de docenten. Haanstra zelf nam een groot deel van het onderwijs voor zijn rekening, en deed dat met zoveel enthousiasme dat hij soms de tijd vergat en veel te lang doorging met zijn lessen. Daarom had hij zijn studentes gevraagd hem tijdig voor het eind van de les te waarschuwen door een liedje te blazen op een fluit of een trompet. Voor een meisje dat door een lerares werd bestraft omdat ze te lui was om haar huiswerk te maken bedacht hij een bijzondere straf. ‘Ren maar naar de tuin om een hokje te timmeren voor de eend.’ De studente gehoorzaamde vrolijk, blij dat de directeur begreep dat ze liever actief bezig was. Haanstra had een voorliefde voor vaderlandse geschiedenis, waarover hij dictaat gaf, dat na een tijdje tot een waar geschiedenisboek uitgroeide.

Voor sommige concrete vakken, zoals Frans en Duits, werden vakleerkrachten aangetrokken. Tussentijdse tentamens en rapporten kende de school eigenlijk niet. Wel werden de vorderingen van de studentes schriftelijk bijgehouden, zodat ouders die daarom vroegen inzage konden krijgen in de schoolprestaties van hun dochter. In juni en juli moest het examen voor hoofdleidster worden afgelegd. Vanwege de onconventionele benadering werd door de buitenwereld wel opgemerkt dat iedereen daar toch voor slaagde, maar daarbij werd vergeten dat er al in het voorjaar een selectie van de kandidates had plaatsgevonden. Op basis van het oordeel dat de directeur en de leraressen zich hadden gevormd werd een studente dan al gezegd of ze tot het examen zou worden toegelaten. Het voordeel was dat de school op die manier bepaalde spanningen van het onderwijs vermeed, maar het legde wel een grote verantwoordelijkheid bij de directeur en zijn staf, die het juiste evenwicht moesten vinden tussen hun persoonlijke oordeel en harde, objectieve criteria.

Dat was de omgeving waar Griet Zelle als meisje van zestien terechtkwam toen ze vanuit Sneek naar Leiden vertrok. De sfeer op de school beviel haar goed, ze was intelligent en ze had weinig moeite met het programma. Daar stond tegenover dat ze niet, zoals veel andere studentes, werd gemotiveerd door een echte liefde voor het kleuteronderwijs. Voor Griet was dit min of meer een noodoplossing, die anderen voor haar hadden bedacht. Juist daardoor kwam ze soms in conflict met de leiding van de school, die haar verweet dat ze meer met zichzelf en haar sociale contacten bezig was dan met de lesstof en de voorbereiding op haar toekomstige werk. En ook in een ander opzicht paste ze niet bij de sfeer op school. Zoals een Nederlandse krant ooit over de Leidse kweekschool schreef: 'Wie daar haar haren opkamde of haar nagels soigneerde werd als een onwaardige verbannen.’

Het had op Mata Hari van toepassing kunnen zijn. Griet zag zichzelf niet echt als kleuterjuf. Ze hield van muziek, een talent dat door de school werd gestimuleerd, maar ook van dansen, waar de schoolleiding bedenkingen tegen had. Bovendien toonde ze grote belangstelling voor de Leidse studenten die hun stempel op de stad drukten en graag met de meisjes van de kweekschool uit wandelen gingen.

Jeugdvriendinnen

2011-11-20T07:31:00.000-08:00

Maar eerst nog een paar woorden over Griets jeugd in Leeuwarden. In het door Adam Zelle en een anonieme redacteur geschreven werkje 'Mata Hari, de levensgeschiedenis mijner dochter' - een poging van Griets vader om een grijpstuiver te verdienen aan de roem van zijn dochter en tegelijk zijn grieven te spuien tegen zijn voormalige schoonzoon, Rudolf MacLeod - laat hij Griet herinneringen ophalen aan haar jeugd. Ze beschrijft dat ze in een kasteel in Leeuwarden is opgegroeid (vader had al net zo'n levendige fantasie als zijn dochter), en denkt terug aan haar vriendinnen van vroeger:

'En mijn vriendinnetjes, waar zijn ze? Sommigen zijn getrouwd, dat vernam ik van bekenden, welke ik toevallig ontmoette, ver van het ouderlijk huis. Marie Star Busman, Wilhelmina Boelens, Marie van Hettinga Tromp, Julia, Adriani, Jeanette Kwast... aan hen kleeft een stuk van mijn jeugd, omdat aan die namen verbonden is de herinnering aan het mooiste stuk van mijn leven.'

Klasgenootjes van Mata Hari uit die tijd betwijfelen of zij werkelijk met die meisjes bevriend is geweest, behalve met Jeanette (eigenlijk Henriëtte) Kwast, die echt een vriendin van haar was. Zoals elk stadje in die tijd was ook Leeuwarden nog een standenmaatschappij, en hoewel Adam Zelle aanvankelijk een welvarend man was, behoorde hij niet tot de werkelijke notabelen; dat straalde ook op zijn dochter af. Griet was en zou een buitenstaander blijven. Innig bevriend was ze met geen van haar klasgenootjes, behalve Henriëtte, hoewel ze bewondering oogstte bij de andere meisjes en zich ook vriendelijk en sociaal gedroeg. Zo zijn er verscheidene poëziealbums van vriendinnen uit die tijd bekend waarin Griet in een mooi en krachtig handschrift versjes noteerde als:

'Strooi op u(w) pad de schoonste bloemen, De schoonste die uw oog maar ziet. Maar pluk onder al die bloemen Slechts voor mij Vergeet-mij-niet.'

Nog onlangs dook er weer zo'n versje van Margaretha Zelle in een 'poesie-album' op. Hoewel de latere Mata Hari in kleine kring - en later ook door haar echtgenoot Rudolf en enkele vriendinnen - Griet werd genoemd, liet zij zich in de buitenwereld aanspreken met Margreet of M'greet. Haar gedichtjes ondertekende ze officieel met Margaretha. Ze speelde ook spelletjes met haar naam en vroeg haar klasgenootjes om de letters van hun namen om te draaien. Dat leverde grappige of geheimzinnige resultaten op, maar niemand had zo'n indrukwekkend en exotisch anagram als Griet zelf: Ahteragram Adiurtreeg Ellez!

Bij de namen van haar werkelijke of vermeende jeugdvriendinnen ontbreekt er nog een, die dikwijls wordt vergeten omdat het meisje om wie het ging niet bij Griet op school zat. Ook in de registers van andere scholen in de Friese hoofdstad zijn geen vermeldingen te vinden, en dat heeft een reden. Daarvoor moeten we nog verder teruggaan in de geschiedenis.

De familie Zelle, waarvan Griet zo'n beroemde dochter werd, was oorspronkelijk afkomstig uit Rheda in het Duitse Westfalen, waar Hermann Otto Zelle omstreeks 1745 werd geboren. Hermann zou zich in het begin van de negentiende eeuw in Leeuwarden vestigen. De Zelles waren niet de enigen die in die tijd vanuit Duitsland in Nederland terechtkwamen. Wie het bevolkingsregister van Leeuwarden erop naslaat, komt talloze families van Duitse origine tegen, met namen als Voss, Brenninkmeier, Lampe en Sinkel. Over een periode van zo'n driehonderd jaar trokken vele duizenden seizoensarbeiders maar vooral ook kooplui vanuit Westfalen en andere Nederduitse streken onze grens over. Een aantal van hen zou de grondslag leggen voor ketens van vooraanstaande textiel- en kledingzaken waarvan sommige namen tot op de huidige dag bekend zijn.

De jeugdvriendin van Griet op wie we doelen heette Martha Sal, hoewel haar achternaam ook werd gespeld als Saal. Haar familie stamde uit Duitsland, net als de Zelles, maar de suggestie van enige verwantschap is ongegrond, ondanks de vage gelijkenis tussen de namen (de Zelles heetten oorspronkelijk Selle).

Hoewel hij ten slotte failliet ging, kon een goede handelsgeest Adam Zelle niet worden ontzegd. Ondanks zijn hautaine houding als 'baron' en zijn herhaaldelijk uitgesproken afkeer van het marktvolk dat hem met te lage prijzen en te slechte kwaliteit oneerlijke concurrentie aandeed, trachtte hij op een gegeven moment zelf een deel van de markthandel naar zich toe te trekken, een zakelijke strategie die van alle tijden is. Daartoe legde hij contact met de Westfaalse familie Sal, die regelmatig een kraam op de Brol uitbaatte. Een deel van zijn eigen productie, van mindere kwaliteit en goedkoper in elkaar gezet, maar ook restanten en exemplaren met een foutje, gingen via de kraam van Sal de markt op. Dat dit geheim moest blijven was duidelijk. Het zou Zelle door de gegoede burgerij niet in dank worden afgenomen dat hij zijn plaats vergat en dergelijke kongsi's aanging. Natuurlijk lekte het uit - zulke zaken blijven nooit lang verborgen - wat Zelles positie niet verbeterde en bovendien tot ruzies leidde met Jakob Sal.

Griet was inmiddels in contact gekomen met Jakobs dochter Martha Sal, die van haar eigen leeftijd was en met wie ze een onbekommerde vriendschap aanging. Vermoedelijk genoot Martha haar onderwijs te hooi en te gras, zoals vaker het geval was bij kinderen uit rondtrekkende families. In elk geval kon ze lezen en schrijven en was ze welbespraakt, net als Griet. Waarschijnlijk betaalde Adam Zelle het verblijf van de Sals in een logement of ander onderkomen, mogelijk zelfs een schuur. In een brief aan Martha verwijst Griet een keer naar de tijd dat 'jullie nog op het hok woonden'.

Er moet ruzie zijn geweest en Jakob Sal is met de noorderzon vertrokken, met het geld voor de inkoop en de oude voorraad die in feite ook eigendom was van Zelle. In het grote geheel zou de financiële schade voor Zelle nog wel te overzien zijn geweest, als hij op dat moment al niet in problemen was geraakt door onvoorzichtige speculaties. Terwijl Griet het contact verloor met Henriëtte Kwast, die ook uit Leeuwarden verhuisde, bleef de band met Martha Sal bestaan. De meisjes schreven elkaar van tijd tot tijd. Jaren later, in 1911, emigreerde Martha, ongehuwd, samen met het gezin van haar broer naar de Verenigde Staten. Na de Eerste Wereldoorlog keerde ze terug, getrouwd met een weduwnaar - een textielhandelaar, net als haar vader - met kinderen en vestigde zich in Duitsland. Griet Zelle was inmiddels Mata Hari. Ook toen hadden de twee jonge vrouwen nog contact, maar de briefwisseling is verloren gegaan. Martha's brieven zijn mogelijk bij de veiling van Griets bezittingen verkocht of later door Anna Lintjens verbrand. Wel heeft Martha fragmenten van Griets brieven in haar dagboekjes overgenomen en daar haar eigen commentaar en bespiegelingen bij geschreven.

Literatuur

2011-11-19T02:26:00.000-08:00

- Barson, Michael (ed.): Career Girls; New York, 1990.
- Beesly, Patrick: Room 40 - British Naval Intelligence 1914-1918; Oxford, 1984.
- Berndorff. H.R.: Diplomatische Unterwelt; Stuttgart, 1930.
- Bizard, Léon: Souvenirs d'un Médecin de Saint-Lazare; Parijs, 1923.
- Bouchardon, Pierre: Souvenirs; Parijs, 1953.
- Brokken, Jan C.: Mata Hari - De waarheid achter een legende; Amsterdam, 1975.

- Clark-Kennedy, Alexander: Edith Cavell, Pioneer and Patriot; Londen, 1965.
- Coulson, Maj. Thomas: Mata Hari, Courtesan and Spy; Londen, 1930.
- Faust, Leo: 'Notes et Documents d'Histoire', in Mercure de France; 1 januari 1923.
- Glyn, Elinor: The Price of Things; Londen, 1919.
- Heymans, Charles S.: La Vraie Mata Hari, Courtisane et Espionne; Parijs, 1930.
- Howe, Russell: Mata Hari - The True Story, New York; 1986.
- Keikes, H.W.: Het meisje Mata Hari; Den Haag, 1974.
- Ladoux, Georges: Mes souvenirs; Parijs, 1937.
- Emile Massard: Les espionnes à Paris: La vérité sur Mata Hari; Parijs, 1922.
- Masson, René: Pavane pour une espionne; Lyon, 1965.
- Miller, Ronald: Mata Hari; Genève, 1970.
- Thompson, W.H.: Guard from the Yard, London, 1938.
- Wagenaar, Sam: De moord op Mata Hari; Amsterdam, 1964